موضوعات
سیستان و بلوچستان

هامون

نویسنده: عرفان علیپور/خبرنگار استان‌ها
«امیر سیستان مرا سوار برکشتی کرد و روی دریاچه هامون گردش داد و به من گفت که در دوره رستم وسعت این دریا بیش از این بود که می‌بینی.» شاید روزی روزگاری، تیمور گورکانی، واقعا این تصویر را در خاطراتش ثبت کرده باشد...
1396/04/31
«امیر سیستان مرا سوار برکشتی کرد و روی دریاچه هامون گردش داد و به من گفت که در دوره رستم وسعت این دریا بیش از این بود که می‌بینی.» شاید روزی روزگاری، تیمور گورکانی، واقعا این تصویر را در خاطراتش ثبت کرده باشد. زمانی که هامون وسیع‌تر و پرآب‌تر بوده است. در ادبیات و اسطوره‌شناسی ایران، هامون جایگاه مهمی دارد. این دریاچه کنار کوهی به نام اوشیدا یا همان کوه خواجه امروزی بوده است. هامون امروزی سال‌ها است با بی آبی دست و پنجه نرم می‌کند. سه سال پیش، با جاری شدن سیلاب از افغانستان، هامون پس از 15 سال آبگیری شد. کارشناسان محیط زیست از همان موقع مدام هشدار می‌دهند که این احیا موقتی است، خطر خشک شدن همچنان این تالاب را تهدید می‌کند و باید برای سر و سامان دادن به وضعیت هامون کاری جدی کرد.
در کتاب «حدودالعالم من المشرق الی المغرب» که به عنوان اولین کتاب جغرافیا به زبان فارسی معروف است، درباره وسعت هامون آمده: «دریای زره به سیستان است که گرد آن سی فرسنگ است، اندر پهنای او 8 فرسنگ وگاه آب این دریا چندان بود که از رودی خیزد که از کرمان بگذرد و به دریای اعظم ریزد.» هر چند هامون امروزی ابهت سابق خود را ندارد، اما همین حالا هم در زمان پرآبی 5660 کیلومتر مربع وسعت دارد و از این مقدار 3820 کیلومتر مربع متعلق به ایران است و باقی متعلق به افغانستان. این دریاچه به رود هیرمند وابسته است و نوسانات آبی این رود، کنترل اوضاع هامون را به دست دارد. هامون هفتمین تالاب بین‌المللی در دنیا است و سومین دریاچه بزرگ ایران. گفته می‌شود کم آب شدن این دریاچه، منشا ریزگردهایی است که زندگی را برای اهالی جنوب شرقی ایران سخت کرده است. طوفان گرد و خاک که در این حوالی شهرها و روستاها را زیر و رو می‌کند، زیر سر هامون است، اما مسئله هامون هم ظاهرا تنها در تعامل با افغانستان است که حل‌شدنی است. در حال حاضر، مدتی است که مسئله هامون به ثبات رسیده است اما همچنان این منطقه درگیر رویدادهای ناخوشایند زیست‌محیطی است. پارسال، میلیون‌ها ماهی در این تالاب مردند و اخیرا نیز با خشک شدن بخش‌هایی از هامون، میلیون‌ها ماهی و بچه‌ ماهی دیگر هم تلف شدند.
کارشناسان می‌گویند سدسازی‌های پی در پی افغانستان و مدیریت نادرست آب هیرمند است که این بلا را بر سر این دریاچه و اکوسیستم آن ناحیه آورده است. در 18 سال گذشته، سدسازی‌ها و شیوه نادرست مدیریت آب در افغانستان، باعث شد تا هامون سال‌های خشکی صد درصدی را تجربه کند. در چند سال اخیر، به دلیل بارش‌های مساعد، هامون دوباره آبگیری شد اما باز هم بخش‌های زیادی از آن خشک شد. این رویدادها موجب شده است که هامون به یک تالاب فصلی مرگبار بدل شود و هر سال میلیون‌ها ماهی و پرنده قربانی شوند.  
صیادان این وضعیت را پیش‌بینی کرده بودند. این که با روندی که این تالاب دارد، دوباره خواهد خشکید، اما کسی به گفته آن‌ها چندان توجهی نکرد. ماهی‌های کپور و شیرماهی‌ها که صیدهای مهم ماهیگیران هستند هم مردند در حالی که چنین پدیده‌ای به گفته رئیس پژوهشکده تالاب هامون قابل پیش‌گیری بود.  احمد قرایی معتقد است که می‌شد با احیای گودال های طبیعی تالاب جلوی این اتفاق را گرفت: «باید آب با حالت نوارهای گودالی و ایجاد تپه ماهوری در بخش هایی که ماهی و پرندگان وجود داشت متمرکز می شد. بنابراین در قسمت گودال آب جمع و ماهی ها هم به این قسمت هدایت می شدند.» برنامه‌ها روی کاغذ مانده است. این را قرایی می‌گوید و ادامه می‌دهد: «متولیانی چون سازمان حفاظت محیط زیست و اداره منابع طبیعی باید با داشتن برنامه‌ای مدون و عملیاتی برای انجام این موضوع اقدام کنند. اما هیچ کدام از این دستگاه‌ها در استان نه پول و نه برنامه‌ای در دست دارند.» افغانستان کماکان به ساخت سد ادامه می‌دهد و راه هیرمند برای رسیدن به هامون سخت و سخت‌تر می‌شود.
این داستان به گفته فعالان محیط زیست نه تنها به محیط زیست ایران آسیب می‌زند، که برای تمامی مردم دنیا خطرناک است. مطالبه مردمی راهی است که آن‌ها پیشنهاد می‌دهند. این که مردم رسیدگی به وضعیت تالاب را از مسئولان مطالبه و پیگیری کنند تا برنامه‌ها و وعده‌ها به عمل نزدیک شوند.



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code