موضوعات
سیستان و بلوچستان

قنات زندگی می‌سازد

نویسنده:
حدود یک سال از ثبت جهانی قنات‌های ایران در یونسکو می‌‌گذرد. سال گذشته در اجلاسی در استانبول، با ثبت قنات‌های ایران در یونسکو موافقت شد، اما این خبر در حاشیه اخبار تروریستی در ترکیه قرار گرفت. با این حال کم نبودند روزنامه‌هایی که سرویس میراث فرهنگی‌شان درباره قنات‌های ایران و خلاقیت در ساختشان نوشتند...
1396/04/21
حدود یک سال از ثبت جهانی قنات‌های ایران در یونسکو می‌‌گذرد. سال گذشته در اجلاسی در استانبول، با ثبت قنات‌های ایران در یونسکو موافقت شد، اما این خبر در حاشیه اخبار تروریستی در ترکیه قرار گرفت. با این حال کم نبودند روزنامه‌هایی که سرویس میراث فرهنگی‌شان درباره قنات‌های ایران و خلاقیت در ساختشان نوشتند.
 به گزارش همشهری، بخش بزرگی از ایران را نواحی کویری و بیابانی تشکیل می‌دهد و این خلاقیت ایرانیان قدیم است که برای زندگی در این شرایط اقلیمی، راه‌حل‌هایی هنرمندانه اندیشیده‌اند.  نبود رودخانه، چشمه و تالاب در برخی نقاط ایران موجب شد قنات‌ها به وجود آیند؛ قنات‌هایی که آب را از دل زمین به مردم و زمین‌های کشاورزی می‌رساندند.
امروز هم که خشکسالی چهره برخی مناطق کویری ایران را سوزانده است، می‌توان به قنات‌ها برای نجات این نواحی امیدوار بود.
 به گفته علی‌اصغر سمسار یزدی، مشاور عالی مرکز بین المللی قنات و سازه‌های آبی تاریخی، یک قنات موجب ساخته شدن میزان قابل توجهی از سازه‌های آبی در اطراف خود می‌شود.
 یک قنات، در اطراف خود زندگی می‌سازد و همین است که به آن ارزش می‌دهد.  این که آب را بتوان کیلومترها در اعماق زمین جاری کرد، هنر و دانش ایرانی است که مقهور جبر طبیعت نمی‌شود.

گفته می‌شود در حال حاضر، حدود37 هزار رشته قنات در ایران فعال هستند و این قنات‌ها در مجموع چیزی حدود 7 میلیارد مترمکعب از آب‌های زیرزمینی را قابل استفاده می‌کنند.
مطابق اطلاعاتی که سایت کویرها و بیابان‌های ایران در اختیار گذاشته است، بیشتر قنات‌های ایران در خراسان شمالی، جنوبی و رضوی، سیستان و بلوچستان، کرمان، یزد، اصفهان و استان مرکزی قرار دارند و در این میان این شهر بم است که بیشترین بهره‌برداری را از قنات کرده است.
11 قناتی هم که در یونسکو ثبت جهانی شدند، متعلق به شهرهایی در کرمان از جمله بم، یزد، اصفهان، اراک، فردوس و گناباد هستند.
 این قنات‌ها هر یک دارای ویژگی‌های منحصر به فردی هستند که آن‌ها را از سایر قنات‌ها متمایز می‌کند. از جمله این ویژگی‌ها قدمت این قنات‌ها است. برای مثال، قدمت قنات قصبه گناباد‌ به دوره هخامنشیان می‌رسد.
در واقع قطعه سفال‌های پراکنده‌ای که در اطراف دهانه چاه‌های قنات قصبه دیده می‌شود، نشان دهنده این است که رشته قصبه واقع در کانال اولیه اصلی قنات بوده که در زمان هخامنشیان حفر شده است.
رفته رفته و در پی وقوع خشکسالی‌ها، رشته‌های دیگری هم به آن افزوده شده است.
 ریزش پی در پی قنات هم باعث شد که ایرانیان قدیم، از فاصله‌ای به بعد، قنات را به دو شاخه تقسیم کنند تا اگر یکی از کانال‌ها بسته شده، آب از کانال دیگر خارج شود.
 از عجایب دیگر قنات‌ها این که در شهر بم مسیر قنات‌ها را به نحوی طراحی کردند که نزدیک گسل باشد و این قنات‌ها آب را از گسل دریافت می‌کنند.
به همین دلیل قنات‌های این منطقه بالاترین میزان آبدهی را در بین قنات‌های کشور دارند. اما قنات‌های شهر یزد هم ویژگی‌های دارند که توجه مردمان امروز را به خود جلب کند. قنات‌های یزد، با شیب‌ زمین هماهنگ شده‌اند.
 در واقع شیب زمین موجب شده است تا طول قنات افزایش پیدا کند و به همین دلیل است که قنات‌های یزد طولانی‌ترین قنات‌ها هستند. قنات زارچ یزد هم یکی از قنات‌های یازده‌گانه ثبت یونسکو است که به طولانی‌ترین قنات جهان معروف است.
 یکی دیگر از این قنات‌ها‌که در جهان به ثبت رسیده است، تنها قنات دوطبقه در دنیاست که در محله مون اردستان اصفهان واقع است.
در هر طبقه از این قنات دوطبقه، آبی مستقل در جریان است و آب از هیچ یک از این دو قنات به دیگری نفوذ نمی‌کند. این قنات را می‌توان یک شاهکار در دنیا به حساب آورد که 800 سال پیش ساخته شده است.
کاهش بارندگی در سال‌های اخیر و بی‌توجهی به قنات‌ها در شهرهای مختلف، موجب شده است که این آثار تاریخی که البته کاربردی بیش از یک اثر تاریخی دارند، در معرض تخریب باشند.
 سمسار یزدی می‌گوید: «در شرایط فعلی، قنات‌های کشور گذشته از تاثیرات آب و هوا، با انواع تهاجمات تهدید می‌شوند.
معمولا حریم این قنات‌ها مورد تجاوز قرار می‌گیرد. در طراحی‌های شهری، جاده‌سازی‌ها، لوله‌کشی‌های آب و گاز، ساخت باند فرودگاه و شهرک‌های صنعتی، اغلب حریم قنات‌ها در نظر گرفته نمی‌شود.
این باعث می‌شود که این قنات‌ها روز به روز بیشتر در معرض آسیب‌دیدگی و از بین رفتن قرار ‌گیرند.» تا سال 1332، حدود 60 هزار رشته قنات در ایران وجود داشت که با مقایسه این تعداد با قنات‌های موجود در حال حاضر، از آن سال تا امروز حدود 23 هزار رشته قنات از بین رفته‌اند.
قنات‌هایی در شهرهای ایران وجود دارند که عمری در حدود 3 هزار سال دارند اما به دلیل دانش و مهارتی که در ساخت آن‌ها به کار گرفته شده، همچنان آب دارند.
نکته جالبی که در رابطه با قنات وجود دارد این است که به گفته کارشناسان، با وجود آن که قنات وسیله‌ای برای استفاده از آب‌های زیرزمینی است اما هرگز تهدیدی برای این منابع آبی نبوده است. این است که موجب شده در 10 سال اخیر، توجه یونسکو به این سازه‌های کهن جلب شود.
در دنیای امروز که آب و غذا به دغدغه‌هایی جهانی بدل شده‌اند، قنات‌ها می‌توانند راهی مناسب برای رفع بخشی از این دغدغه‌ها باشند. در قنات‌ها به دلیل شیوه انتقال، آب تبخیر نمی‌شود و همین‌طور می‌توان از آن برای تامین برق هم استفاده کرد. در دنیای امروز که آب شیرین کالایی گرانبهاست، قنات می‌تواند دوباره جایگاه خود را در میان سازه‌های آبی امروز دنیا تعریف کند.
گفته می‌شود قنات ایرانی پدیده‌ای است که در ابتدا در ایران باستان ساخته  و پس از آن این تکنولوژی به برخی کشورها از جمله اسپانیا، چین و عراق برده شد‌.
هر چه باشد، قنات نشان داده است که می‌تواند یکی از ضرورت‌های عصر حاضر باشد.
می‌گویند در حال حاضر همین قنات‌ها حدود 10 درصد از آب مورد نیاز زمین‌های کشاورزی ایران را تامین می‌کنند و اگر توجه بیشتری به آن‌ها شود می‌توانند سهم بیشتری را عهده‌دار شوند. سهمی که شاید بتواند مشکلات آب شیرین دنیا را حل کند.



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code