موضوعات
شهریار، شهر قدس و ملارد

نگه کن بدین گنبد تیزگرد

نویسنده: مهردادموسوی خوانساری خبرنگاراستان‌ها
درک ماهیت جهان هستی همواره برای ایرانیان باستان، شیفتگی و سرمستی ویژه‌ای داشته است...
1396/06/25
درک ماهیت جهان هستی همواره برای ایرانیان باستان، شیفتگی و سرمستی ویژه‌ای داشته است. ایرانیان نیز مانند سایر ملل هم‌دوره خود هنگامی که از درک علمی پدیده‌های طبیعی و ماهیت جهان هستی ناامید می‌شده‌‌اند تن به تخیلات شاعرانه می‌بخشیده‌‌اند و با ترکیب وهم و حقیقت، منطق هستی‌شناسی خود را بنیان می‌گذارده اند. سازه‌ای به نام گنبد از دل همین شوریدگی باستانی سربرآورده است. هرچند سایر تمدن‌های بشری مانند رومی‌ها نیز کم و بیش از سازه گنبد در معماری خود استفاده کرده‌‌اند اما ایرانیان به دلیل کثرت استفاده از این سازه و رسیدن به استادی در طراحی و ساخت آن، از ابداع‌کنندگان اصلی گنبد شناخته می‌شوند.

از زمین مسطح تا آسمان مدور
گنبد یکی از نمادین‌ترین اجزای معماری ایرانیان است. این سازه منحصر به فرد همواره در تاریخ ایران نمادی از آسمان بوده است. بنابراین بیشترین استفاده را در بناهای مذهبی هر دوره داشته. از زیگورات چغازنبیل تا چهارتاقی‌های ساسانی، گنبدها راهی برای رهایی روح انسان در نیایشگاه‌ها باز می‌کرده‌اند. کشفیات تپه چغامیش نشان می‌دهد که قدمت گنبدسازی در بناهای ایرانی از مرز سه هزارسال هم می‌گذرد. در دوره هخامنشیان ظاهرا خبری از گنبدسازی نیست اما از دوره ساسانی، گنبدسازی دوباره به سپهر معماری ایرانیان پای می‌گذارد. باقیمانده‌های گنبد قصر اردشیر ساسانی و قلعه دختر فیروزآباد نمونه‌هایی از این گنبدسازی هاست. چهارطاقی‌های معروف این دوره نیز که ظاهرا کاربری نیایشگاه داشته‌اند، همه با گنبدهای ایرانی مزین شده‌اند. گنبدهایی که بر فضایی مربع شکل و مسطح بنا می‌شده‌‌اند و تصوری از آسمان را در برابر نیایشگران می‌گسترده‌اند. و بدین ترتیب است که شکل هندسی گنبد در معماری ایرانی، رفته رفته در طول تاریخ تبدیل به یک نشانه جدایی‌ناپذیر فرهنگ و تمدن ایرانیان شده است. به طوری که نگاه کردن به این انحنای معلق در آسمان، حس تعلق خاطر و آشنایی دیرینه‌ای را در هر ایرانی زنده می‌کند. کازاما آکیو، گردشگر ژاپنی که در دوره قاجار از ایران دیدن کرده درباره این هنر گنبدسازی در ایران این‌طور می‌نویسد: «البته شیوه ساراسن را ایرانیان به اعراب آموختند، و این شیوه در ایران دیرزمانی پیش از كاربرد آن در پارتنون یونان و كولوسوم در رم بارآمد، و به اصطلاح ستونك پاطاق ساراسن ابداع شد. ناگفته پیداست كه در بناهای ساخته شده از آجر، طاق قوسی و ستونك پاطاق بیشتر كاربرد دارد، و مسلم است كه ایران هم از معماری سومریان و تمدن بین‌النهرین سهمی داشت. اما شگفتی‌برانگیز است كه در این مرحله (از تاریخ معماری) فن طاق قوسی و آجربندی كردن از پایین و به سقف رساندن (شیوه طاق گنبدی) هنوز شناخته نبود و این تركیب پیچیده را بی‌داشتن وسایل دقیق طراحی و اندازه‌گیری و فقط با اسباب و ابزاری كه تقریبا به تراز و گونیا محدود بود از كار درآوردند. معماران ایرانی علم هنر ساختمان را نخوانده بودند، اما باز معمار ژاپنی به پایه آنها نمی‌رسد».

گنبدهای ماندگار
«استادان معمار، اصول مقرنس‌کاری‌های زیبا و ظریف و رموز ساختمان سقف‌ها و گنبدهای بلند حیرت‌آور را که در پدید آوردن آن‌ها شجاعت و تهور بروز داده بودند به فرزندان خود یاد دادند و آن فرزندان خلف هم در نگاهداری و حفظ این اسرار و رموز کوتاهی نکردند و در تکمیل آن‌ها کوشیدند و پیوسته در این فکر بودند که این اصول معماری موروثی منحصراٌ به خود آن‌ها تعلق داشته باشد و دیگران از رموز این فن آگاه نگردند». اگر رنه دالمانی، گردشگر فرانسوی هم به این استادی معماران ایرانی در گنبدسازی اذعان نمی‌کرد، آثار برجسته‌ای که قرن‌هاست پیش روی همگان قرار دارد بهترین گواه این استادی بود. کافی است به گنبد سلطانیه در نزدیکی زنجان نگاه کنید. بزرگ‌ترین گنبد آجری دنیا چنان با شکوه و استوار نزدیک به هفت قرن ایستاده است که هر استادی را به تحسین وامی دارد. این گنبد خانه بزرگ روزگاری در قلب پایتخت سلطان مغول، الجایتو(سلطان محمد خدابنده) قرار داشته و ظاهرا پس از فوت او، آرامگاهش نیز بوده است. با اینکه امروزه از شهر بزرگ سلطانیه شبحی بیش باقی نمانده اما گنبد بزرگ سلطانیه و مناره‌های پر تعدادش شکوه معماری ایرانی را در دوره ایلخانی به خوبی نشان می‌دهد. گفته می‌شود این شاهکار معماری الگویی برای ساخت گنبد عظیم کلیسای جامع شهر فلورانس بوده است.دیولافوا که در دوره قاجار از سلطانیه دیدن کرده این طور می‌نویسد: «پس از طی مسافت زیادی...لکه روشنی را در افق دیدم و هر قدر نزدیک‌تر می‌شدیم رفته‌رفته این لکه به شکل گنبد مجلل و با شکوهی جلوه‌گری می‌کرد. این بنای عظیم و مرتفع با پوشش کاشی‌های آبی رنگ به دهکده فقیری که در پای آن واقع شده با نظر حقارت می‌نگرد...چون انسان با دقت به مطالعه این مقبره می‌پردازد بی‌اختیار در مقابل مهارت و هنرمندی معمار سازنده آن سر تعظیم فرود می‌آورد».
کیلومترها این‌سوتر در اصفهان دو گنبد بسیار قدیمی از دوره سلجوقیان در مسجد جامع عتیق اصفهان به چشم می‌خورد. بانی یکی از این گنبدها خواجه نظام‌الملک طوسی و بانی گنبد دوم، رقیب سیاسی خواجه نظام یعنی تاج‌الملک بوده است. این گنبدهای نهصد ساله علاوه بر استحکام بی‌مانند، آغازگر سبک ویژه‌ای در معماری ایرانی بوده‌اند. معماری این دو گنبد برگرفته از معماری عصر ساسانی است و تبدیل شدن یک چهارضلعی به دایره گنبد در آنها به بهترین شکل ممکن صورت پذیرفته است. گنبد مسجد جامع عباسی اصفهان نیز در نوع خود بی‌نظیر است. این گنبد عظیم با ارتفاع بیش از 50 متر، به صورت دو پوسته ساخته شده و تا همین چند دهه پیش، مسافران در چند کیلومتری اصفهان، با دیدن شبح این سازه عظیم می‌فهمیدند که به اصفهان نزدیک شده‌اند.



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code