موضوعات
مازندران

احیای سفیدگری با بازگشت دوباره ظروف مسی

نویسنده: احسان شریعت خبرنگار
شاید هنوز پدران و مادران ما استفاده از ظروف مسی را در خانه‌ها به یاد داشته باشند. ظروفی که سنگین بودند و هرچند ماه نیاز به این بود تا بازسازی شود....
1396/07/18
شاید هنوز پدران و مادران ما استفاده از ظروف مسی را در خانه‌ها به یاد داشته باشند. ظروفی که سنگین بودند و هرچند ماه نیاز به این بود تا بازسازی شود. درواقع مسگران قدیم دو کار می‌کردند؛ اول ساخت‌وساز اشیای مسی بود که برای آن، مسگران پس از تهیه ورق‌های مسی، با استفاده از چکش و سندان به ساخت ظروف متعدد می‌پرداختند. دوم هم بازسازی ظروف کهنه و زنگارزده مسی که در اصطلاح، به قلعی‌گری یا سفیدگری شهرت داشت.
سفیدگری یا قلع‌اندود کردن عبارت است از سفید کردن ظروف مسی با قلع، که پس از خرید و پیش از استفاده یا هر چند ماه یک‌بار انجام می‌شود. معمولاً پس از خرید مس یا هر سال یک‌بار که ظروف به‌مرور زمان سفیدی خود را از دست می‌دهند و رنگ آن‌ها تیره می‌شود، آن را برای سفید کردن به سفیدگر می‌دهند. در گذشته این صنعت در بازارهای سنتی، راسته بازارها، تیمچه‌ها و کارگاه‌های کوچک در شهرها و روستاها دیده می‌شد. حتی برخی قلعی‌چی‌ها به صورت دوره‌گرد به مناطق مختلف می‌رفتند و مس‌های زنگارزده را بازسازی می‌کردند. در اصطلاح مازندرانی به این افراد قلعی‌چی می‌گفتند که امروزه دیگر تقریباً اثری از آن‌ها وجود ندارد و کسی چنین کاری انجام نمی‌دهد.

قلعی‌چی پیر در گوشه‌ای از مازندران
اما گاهی می‌شود در عین نایاب بودن یک شغل آن را در گوشه‌ای از روستاهای مازندران دید. شاید چون دیگر مردم شهرها و حتی روستاهای دور افتاده نیز از مس استفاده نمی‌کنند، شغل سفیدگری موضوعیتی نداشته باشد. ظرف‌های جدید پیرکس، تفلون و انواع ظروف در بازار موجود است و دیگر کسی به خود زحمت نمی‌دهد در ظرفی غذا پخت کند که پس از چند ماه نیاز به بازسازی و ترمیم داشته باشد. حتی برخی کارشناسان اعتقاد دارند زنگار مس سمی است و استفاده از این ظروف توصیه نمی‌شود.
به همین دلیل است که با دیدن یک قلعی‌چی پیر در روستای گرجی‌محله بهشهر می‌توان تا حدی شگفت‌زده شد. پیرمرد 77 ساله‌ای که به قول خودش در سال‌های اخیر دیگر چندان کار سفیدگری انجام نمی‌دهد و بیشتر به تعمیر ظروف دیگر می‌پردازد. اما همچنان بساط سفیدگری‌اش برپا است و گاه اگر ظروف مسی به او واگذار شود، به کار بازسازی و قلع‌اندود کردن آن می‌پردازد.
«محمد الیاسی گرجی» که مادرش «شیرین» یکی از شعرای معروف منطقه بود و استاد «محمدرضا اسحاقی» نزد او شعرخوانی آموخت، امروز 55 سال است که به چنین کاری مبادرت می‌ورزد. به واسطه نام مادرش در منطقه به «شیرینِ محمد» مشهور است و مردم او را به این نام می‌خوانند. خودش می‌گوید 6 ماه به مکتب‌خانه رفتم و درس آموختم، اما بعد از آن شاگرد قلعی‌چی شدم و 8 سال شاگردی کردم و این کار را یاد گرفتم.

سفیدگری با ریگ، پنبه، قلع و گرما
شیرین محمد که به دلیل کهولت سن کم‌شنوا شده در گفت‌وگو با همشهری درباره روش کار سفید‌گری می‌گوید: جدار داخلی ظرف و قسمت‌های خورده‌شده را پاک می‌کنیم و مقداری شن نرم با مقداری کاه (کَمِل) داخل ظرف می ریزیم و ظرف را برای قلع‌اندود کردن تمیز می‌کنیم. برای حرارت دادن به وسایل مسی دستگاه دمنده‌ای روی زمین نصب می‌شود و با چرخاندن دسته آن- مثل چرخ خیاطی- باد را به روبه‌رو هدایت می‌کنیم و ظروف خیس، خشک و گرم و آماده می‌شوند. سپس مقداری قلع و نشادر را با پنبه به جداره داخلی ظرف می‌کشیم که بوی جالب و خوشایندی از آن متصاعد می‌شود و تبدیل به ظرفی سفید و نقره‌ای و چشم‌نواز می‌شود.

دیگر آدم سرحال قدیم نیستم
این قلعی‌چی پیر به کارهای دیگری که در این مغازه کوچک انجام می‌دهد نیز اشاره می‌کند و می‌افزاید: چراغ‌سازی، رویگری، سماورسازی و تعمیر ظروف نیز انجام می‌دهم. البته نوروزخوان هم هستم و 60 سال است نوروزخوانی می‌کنم. قلعی‌گری دیگر درآمدی ندارد. مردم ظرف مسی ندارند که قلعی شود. البته 2-3 سال است که مردم دوباره تا حدی به ظروف مسی مراجعه کرده‌اند، اما من دیگر آن آدم سابق نیستم و توان چندانی ندارم. چشمانم کم‌سو شده و توان لازم برای کار کردن ندارم. با این حال هیچ‌گاه بیکار نمی‌نشینم و تا نفس دارم کار می‌کنم.

احیای سفیدگری دشوار است
شاید این‌که برخی مردم دوباره به مس بازگشته‌اند این تصور را در ذهن ایجاد کند که به شغل سفیدگری نیاز است. اما الیاسی می‌گوید: بعید می‌دانم جوانان بخواهند چنین کارهایی انجام دهند.
قلعی‌گری کار سختی است و شاگردان نمی‌توانند یاد بگیرند. حتی چند شاگرد چند ماهی پیشم کار کردند، اما با دیدن دشواری کار رفتند. مس نیز دیگر آن مس‌های قدیم نیست. امروز از ظروف مسی بیشتر برای دکور استفاده می‌شود و برای پخت غذا مورد استفاده قرار نمی‌گیرند.

مس‌های جدید خالص نیست
شیرین محمد ادامه می‌دهد: مس‌های جدید با آلیاژهایی ترکیب شده است و خالص نیست. مس قدیم خالص و سفید بود و با چکش درست می‌شد. بعید می‌دانم ظروف مسی دوباره بتوانند جایگاهی همچون گذشته پیدا کنند، چون ظروف جدید در انواع جنس‌ها وجود دارند و مردم به خود زحمت نمی‌دهند از مس استفاده کنند. پختن غذا در مس خاصیت خوبی دارد و با ظروف دیگر فرق می‌کند. اما باید مراقب زنگ‌زدگی و تخریب مس هم باشیم و با مشاهده این حالت بلافاصله آن را بازسازی و قلع‌اندود کنیم. البته این بستگی به میزان کارکرد و استفاده از ظروف مسی دارد. ظرف مسی وقتی به لایه قرمزش رسید باید قلع‌اندود شود.
پیرمرد اگرچه دیگر مثل گذشته قلعی‌چی پرکاری نیست، اما حرف‌هایش را طوری ادا می‌کند که انگار همین حالا دستش در کار است و سفارش ظروف مسی برای قلع‌اندود کردن گرفته است.
«شیرین محمد» عمری را با این ظروف پشت سر گذاشته و شاید از آخرین بازماندگان این حرفه باشد. توان انجام این کار را ندارد، اما مایل است حرفه‌اش پابرجا بماند و دست‌کم عده‌ای آن را بیاموزند و به صورت نمادین هم شده به عنوان میراثی از زندگی گذشتگان برای آیندگان اجرا کنند.



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code