موضوعات
کردستان

گسست معماری امروز سنندج از هویت اصیل دیروز

نویسنده:
در طول تاریخ، کُردها دارای معماری مختص به خود بوده‌اند؛ معماری‌ای که نشأت‌گرفته از باورها، آیین‌ها، فرهنگ و آداب و رسوم آن‌هاست...
1396/07/18
در طول تاریخ، کُردها دارای معماری مختص به خود بوده‌اند؛ معماری‌ای که نشأت‌گرفته از باورها، آیین‌ها، فرهنگ و آداب و رسوم آن‌هاست؛ معماری‌ای که شاید در نگاه اول تفاوت آن محسوس نباشد، اما با ژرف‌اندیشی و مطالعه متون تاریخی می‌توان فهمید که معماری کُردها یک معماری خودساخته و دارای معنا و مفهومی خاص است و شاید مانند زبان کُردی بتوان از آن به عنوان معماری کُردی یاد کرد. به گزارش فارس، برای بررسی  بیشتر این موضوع با «نادر زندی» سرپرست کارگروه خانه هنرمندان کُرد گفت‌و‌گویی داشته‌ایم که در ادامه می‌خوانید.

درباره بنای سنندج و تاریخ آن بگویید.
تاریخ سنندج بسیار پر فراز و نشیب و طولانی است و در چندین کتاب نیز نمی‌گنجد، اما به طور خلاصه سنندج مرکز استان است که در فاصله 325کیلومتری جنوب‌غربی پایتخت قرار گرفته است. این شهر در قدیم روی تپه‌ای در کنار رودخانه قشلاق به نام «توس‌نوذر» قرار داشت که احتمالا بر اثر حمله مغول یا زلزله ویران شد و پس از آن مرکز حکومت به قلعه حسن‌آباد، که در نزدیکی شهر بود، منتقل شد. پس از آن، سلیمان‌خان اردلان در سال 1541 ه.ق. در دوران حکومت شاه‌صفی مرکز حکومت را از قلعه حسن‌آباد به شهر سنه انتقال داد و شهر جدید سنندج را بنا کرد.
گسترش شهر به دوران حکومت امان‌الله‌خان برمی‌گردد که در سال‌های 1225 تا 1215 چندین عمارت و تالار ساخت و با ساخت بازار و کاروانسرا و مسجدجامع به گسترش و توسعه شهر پرداخت. با روی کار آمدن او (در سال 1214 ه.ق.) و همزمان با کشمکش حکومت ایران و عثمانی مناطقی غربی کشور از جمله سنندج مورد توجه حکومت مرکزی قرار می‌گیرد و اصلاحات بسیاری در معماری و شهرسازی شکل می‌گیرد.
ساختار شهر به تبعیت از شهرسازی صفویه با عناصری همچون بازار و مسجدجامع، حمام و عمارت‌های تشریفاتی شکل می‌گیرد و برای حفاظت از قلعه‌ دیواری با 4 دروازه در اطراف آن ایجاد می‌شود. امان‌الله‌خان در آن دوران معماران، کاشی‌کاران و استادکارانی را برای تزیینات معماری از اصفهان به سنندج آورد و بسیاری از المان‌های زیبای شهری را به وجود آورد.

با اینکه در مقطعی از زمان معماران اصفهانی در کردستان بناهای بسیاری را ساختند، آیا معماری مخصوص مردم کُرد وجود نداشت که در آن مقطع از آن بهره‌ بگیرند؟
تاثیرات فرهنگ کُردها در معماری اصفهانی‌ها هم مشهود بوده، اما وارد شدن معماری اصفهان به معماری کُردی موضوعی جداگانه و مربوط به تعاملات آن زمان در روابط حکومتی است که نشان از نبود معماری کُردی نیست.  معماری کُردی شامل اعتقادات دینی و مذهبی، فرهنگ مهمان‌نوازی، فرهنگ رعایت حریم خصوصی یا محرمیت و جایگاه خانواده است و این تاثیرات در خانه‌های قدیمی این شهر سبب به وجود آمدن فضاهایی مانند کرسی‌‌خانه، مهمان‌خانه، چله‌خانه و خویش‌خان بوده است.

از نظر تزیینات و سایر بخش‌ها، یک بنا چه ویژگی‌های خاصی دارد؟
 معماری گذشته در مقام ساختار و تزیین و چیدمان فضایی دارای ارزش‌های پایداری بوده است. معمار سعی دارد حین اجرای ساختار و چهارچوب سازه‌ای، بنا را با تزییناتی اعم از گره‌چینی و آجرچینی تزیین کند، به‌طوری که نتوان تزیینات را از سازه بنا تمیز داد. استفاده از تزیینات در معماری گذشته این شهر به وفور دیده می‌شود و از انواع آن می‌توان به تزیینات چوبی، ارسی، گچ‌بری، آجرکاری و آیینه‌کاری اشاره کرد. ایوان‌سازی به عنوان فرهنگ حاکم در ساختمان‌های سنندج در طول تاریخ پر فراز و نشیب این دیار در بیشتر ساختمان‌ها دیده می‌شود.

چه مصالحی بیشترین استفاده را در بناهای کردستان دارد؟
بیشتر مصالح به کار رفته در خانه‌های قدیمی سنندج خشت و آجر هستند. ارسی‌ها و در و پنجره‌هایی هم از چوب در تمام خانه‌های قدیمی دیده می‌شود. شیوه‌ پوشش آجر و خشت در هر ساختمانی متفاوت و زیبا نشان داده شده است. در داخل خانه‌ها و بیشتر در زیرزمین‌ها، سردخانه‌ها و مطبخ‌ها کاشی‌کاری‌هایی از جنس خشت به کار رفته است که در بعضی از این خانه‌ها کاشی‌ها دارای نقوش زیبا و تصاویر هستند. ساختمان‌های تاریخی بسیاری در کوچه‌پس‌کوچه‌های قدیمی سنندج یافت می‌شود. خانه‌های قدیمی سنندج دیوارها و ستون‌های قطور داشته است. خانه‌ها در یک طبقه یا 2 طبقه احداث می‌شدند، ستون‌های قطور که به تزیینات آراسته می‌شدند، در ایستایی ساختمان نقش داشتند و ساختمان را در برابر عوامل طبیعی مقاوم‌تر می‌کردند. خانه‌های قدیمی مقام‌ترین سیستم سازه‌ای را دارا بوده‌اند.

معماری کنونی سنندج و استان با فرهنگ ایرانی-اسلامی و کُردی هم‌خوانی دارد؟
 ساختار معماری قدیم سنندج برگرفته از فرهنگ، سنت، آداب و رسوم و مسائلی بود که  ریشه در باورها و اعتقادات مردم این شهر داشت. در معماری جدید این شهر، در بسیاری از ساختمان‌های مسکونی شاهد آن معماری نیستیم. آشپزخانه‌های قدیم که در داشتند و دور از دیدِ مهمان و اعضای خانه بودند جای خود را به آشپزخانه‌های مدرن و به‌اصطلاح اوپن داده‌اند. فضاهای کرسی‌خانه، مهمانخانه و فضاهای این‌چنینی بنا به بسیاری دلایل با همدیگر ادغام شده‌اند. فرش‌های دست‌بافت قدیمی که برگرفته از فرهنگ مردم منطقه بود جای خود را به مبلمان‌های مدرن و اروپایی داده و روابط اجتماعی در معماری جدید این شهر به سبب خصوصی‌سازی زندگی و آپارتمان‌نشینی دچار تغییرات زیادی شده است. روابط اجتماعی کمتر شده و تقریبا روابط گرم و صمیمی در میان مردم کمتر دیده می‌شود. به جرأت می‌توان گفت معماری امروز هیچ پیوندی با هویت اصیل ایرانی ندارد.
طراحی نماهای به‌ظاهر رومی و نماهای بی‌کیفیت به حدی زیاد شده که شهر را بی‌هویت کرده است. در بسیاری از ساختمان‌های جدید، نما صرفاً پوششی ظاهری برای ساختمان محسوب می‌شود. این در حالی است که نما در معماری گذشته‌ این شهر نه تنها جدا از ساختمان نبود، بلکه با کالبد ساختمان به شیوه‌ای هنرمندانه عجین شده بود. می‌توان گفت که معماری قدیم و جدید سنندج دارای دو ساختار کاملا مجزا از همدیگر هستند.



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code