موضوعات
خراسان رضوی

گرمابه‌هاي قديمي شهرستان در آستانه تعطيلي

فقط 5 بنا از 30 حمام تاريخي سبزوار باقي مانده است

نویسنده: الهام شعباني‌
با افزايش جمعيت و توسعه شهرها و همچنين رواج بهداشت عمومي بين مردم كم‌كم حمام‌هاي عمومي سطح شهرها جمع شد. برخي از اين حمام‌ها كه ارزش تاريخي داشتند در برخي شهرهاي كشور از جمله يزد و اصفهان به يك جاذبه گردشگري تبديل شدند.
1392/11/19
 با افزايش جمعيت و توسعه شهرها و همچنين رواج بهداشت عمومي بين مردم كم‌كم حمام‌هاي عمومي سطح شهرها جمع شد. برخي از اين حمام‌ها كه ارزش تاريخي داشتند در برخي شهرهاي كشور از جمله يزد و اصفهان به يك جاذبه گردشگري تبديل شدند. سبزوار نيز از جمله شهرستان‌هايي است كه علاوه بر سبقه تاريخي از جاذبه‌هاي گردشگري زيادي برخوردار است. از جمله اين جاذبه‌ها حمام‌هاي تاريخي اين شهر است.
«حسين كارگري» تاريخ‌پژوه در خصوص حمام‌هاي سبزوار گفت: 30 حمام عمومي در شهرستان سبزوار در سال‌هاي گذشته فعاليت داشته‌اند اما از زماني كه ساختمان‌ها و منازل مسكوني مجهز به حمام‌هاي داخلي شد كم‌كم حمام‌هاي عمومي و خصوصي رو به افول گذاشت و يكي پس از ديگري تعطيل شدند.
وي با اشاره به اين‌كه به گفته جامه‌داران شهرستان با افزايش هزينه استحمام و همچنين افزايش قيمت آب، برق و گاز نسبت به گذشته ادامه فعاليت در اين حرفه ديگر مقرون به صرفه نيست گفت: در قديم حمامي معروف به «جامه دار» بود و اكنون افرادي هستند در شهرستان سبزوار كه فاميلي آنها جامه‌داري است.
وي ادامه داد: در گذشته مشتريان حمام‌ لباس‌هاي خود را به جامه‌دار مي‌سپردند، حمام داراي كارگران متفاوتي بود جامه‌دار، پادو، كيسه كش و... جامه‌دار پاي دخل حمام مي‌نشست و هزينه استحمام را از مشتري دريافت مي‌كرد، البته اين كار در روستاها به شكل ديگري بود و حمامي در آخر فصل برداشت، هزينه استحمام را از فرد در قالب محصول به جاي پول مي‌گرفت.
كارگري با بيان اين‌كه اصلي‌ترين فردي كه نقش مهمي در برپا كردن حمام داشت «گلخ‌بان يا گلخ‌چي» بود گفت: گلخن در زير حمام‌هاي قديمي واقع شده بود كه ديگ‌گاه و لول حمام كه همان كاسه‌هاي مسي بزرگ به دهانه 5/1 تا 5/2‌متر بود در آن قرار داشت.  اين لول مسي بزرگ روي لبه‌هاي خزانه داغ گذاشته مي‌شد و با ساروج كه از آهك، خاكستر، پوست و زرده تخم‌مرغ، خاك گل‌رس و ماسه نرم با يك شيوه خاص تهيه مي‌شد بر روي ديواره خزينه كشيده و صيقل داده مي‌شد. اين ملات از سيمان‌هاي امروزي محكم‌تر بود.  وي اضافه كرد:  اكنون از باقيمانده‌هاي حمام‌هاي قديمي مي‌توان به ساروج‌هايي كه در كناره برخي حوضچه‌ها كه از هزاران سال پيش به يادگار مانده و هيچ تركي برنداشته اين مطلب را دريافت.
عضو شوراي اسلامي شهر سبزوار با اشاره به اين‌كه مسئوليت گلخ‌بان در خزينه‌هاي قديمي اهميت زيادي داشته است بيان‌كرد: گلخ‌بان مسئول اين بود كه صبح خيلي زود درب گلخ را باز و آتش را در زير ديگ‌هاي حمام روشن مي‌كرد تا آب حمام را داغ كند. در قديم گلخن يك ديگ بزرگ داشت و اين ديگ همان لول آب گرم لوله‌كشي شده بود كه به وسيله لوله‌هاي سفالين به داخل حمام انتقال داده مي‌شد.
كارگري گفت: هر حمام عمومي داراي 3 خزينه بود يكي براي آب داغ كه از روي آن آب به داخل حوضچه آب سرد ريخته مي‌شد و اين حوض داراي آب ولرم بود كه افراد بعد از ليف يا كيسه كشيدن به داخل اين حوض كوچك مي‌رفتند و تن خود را در داخل اين خزينه آب مي‌كشيدند كه اين حوضچه وضعيت بسيار نامطلوبي از لحاظ بهداشت داشت. آخرين خزينه داراي آب پاکی بود كه افراد با يك ظرف مسي و يا پلاستيكي آب از آن بر مي‌داشتند و تن خود را با آن آب‌كشي مي‌كردند.
اين تاريخ‌پژوه بيان‌كرد: سوخت حمام‌هاي قديمي از «زگيگ» بود اين ماده از فضولات حيوانات اهلي از جمله اسب، گاو، گوسفند، الاغ و بز تهيه مي‌شد به اين‌ترتيب كه اين فضولات با بيل با هم مخلوط مي‌شد و در يك كاسه چوبي قالب زده و به ديوار چسبيده مي‌شد و بعد از اين‌كه خشك مي‌شد از ديوار جدا و براي سوخت حمام و حتي براي سوخت منازل قديمي نيز استفاده مي‌شد.
وي با بيان اين‌كه سوخت حاصل از فضولات حيوانات اهلي آتش بادوامي داشت و بالغ بر 5 ساعت مي‌سوخت و ماده بسيار خوبي براي استفاده در گلخ حمام بود ادامه داد: گاهي لازم بود در هواي سرد زمستان آتش گلخ حمام را جلا دهند تا اين‌كه گرماي آتش از مسير كف حمام عبور و كف حمام را گرم كند. به لحاظ اين‌كه شغل اكثر سبزواري‌هادر قديم دامپروري و كشاورزي بود به راحتي مي‌توانستند سوخت حمام‌هاي خزينه‌اي را تهيه كنند و بعد‌ها در حمام‌هاي بزرگ سبزوار به جاي اين ماده سوختني از زغال سنگ و رسوبات سوخت‌هاي فسيلي استفاده مي‌كردند.
كارگري اضافه‌كرد: حمام‌هاي خزانه‌اي دو شيفت بود و بعد از اين‌كه حمام‌ها به‌ دوش مجهز شد يك ساعت به اذان صبح تا موقع برآمدن آفتاب درب حمام براي طهارت مردان باز مي‌شد و بعد از ساعت هشت صبح به بعد زنانه مي‌شد به جز گلخ‌بان همه كارگران حمام همه زن مي‌شدند.
اين تاريخ‌پژوه سبزواري در خصوص استحمام مردان در موقع اذان صبح نيز گفت: مردان سبزواري معتقد بودند كه قبل از شروع به كار روزانه بايد پاك و منزه باشند. مردمان اين منطقه براي بهداشت و نظافت اهميت ويژه‌اي قائل بودند و اين امر از فعاليت تعداد بسيار زياد حمام‌ها در سبزوار مشخص بود.
وي قدمت برخي از حمام‌هاي تاريخي سبزوار را بالغ بر 500 سال دانست و به نام شماري از قديمي‌ترين گرمابه‌هاي شهرستان از جمله آريا، بقراط، بهار، بهشت، رفعت پور، زيبا، شفق، شهرزاد، صفا، مرمر، ولي‌عصر(عج)، ترمه‌اي حكيم اشاره كرد و گفت: متأسفانه با ساخت‌وسازهاي صورت گرفته تعداد بسيار زيادي از اين حمام‌ها در حال حاضر تخريب شده و يا برخي از حمام‌ها تغيير كاربري داده و تبديل به قهوه‌خانه، رستوران و باشگاه شده است.
كارگري اظهار‌كرد: گرمابه‌هاي كوزه گران، قيصريه و پادرخت از حمام‌هاي قديمي دوران صفويه و قاجار در شهرستان سبزوار بود كه با گذشت زمان مالكان آنها (وراث) به تخريب اين اماكن تاريخي اقدام كردند و البته مسجد جايگزين اين بناي تاريخي شد.
وي خاطر نشان‌كرد: گرمابه پادرخت دو قلوست كه خوشبختانه هر دوي آن سالم است و يك قل آن، كه حمام مردانه بود بدون هيچ‌گونه تغييري تبديل به باشگاه ورزش‌هاي باستاني شده است.
اين تاريخ‌پژوه سبزواري درباره حمام قيصريه که به علت واقع شدن در مركز شهر معروف به حمام بازار و از بناهاي به جا مانده عصر صفوي است گفت: اين گرمابه قديمي روبه‌روي بارگاه امامزاده حسن ماهرو(ع) قرار داشت كه متأسفانه بناي حرم اين امامزاده به علت تعريض اين خيابان در زمان رضاخان تخريب شد.
كارگري عنوان‌كرد: متأسفانه در حال حاضر از 30 حمام تاريخي سبزوار فقط بناي 5 حمام باقي مانده است چون اغلب مالكان اصلي اين حمام‌ها فوت شدند و اين اماكن تاريخي به دست وراث افتاد و هر روز شاهد هستيم آثار كهن اين شهرستان تخريب و به پاساژ تبديل مي‌شود.
به گفته وي، جمعيت سبزوار در 40 سال گذشته بالغ بر 30 هزار نفر بوده و تعداد اماكن بهداشتي نشان مي‌دهد براي هر هزار نفر يك حمام در سبزوار داير بوده است.



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code