موضوعات
اصفهان

سیمای اصفهان پیش از رستاخیز صفوی

نویسنده: مهرداد موسوی خوانساری/ اصفهان - خبرنگار همشهری
نام اصفهان با نام صفویه و مهم‌ترین حکمران این سلسله یعنی شاه عباس عمیقا گره خورده است...
1396/05/22
   نام اصفهان با نام صفویه و مهم‌ترین حکمران این سلسله یعنی شاه عباس عمیقا گره خورده است. هنگامی که این شهر کهنسال زیر بار هجوم بی‌امان تاتارهای آسیای میانه از قبیل مغولان و تیموریان کمر خم کرده و دوران شکوه سلجوقیان را فراموش کرده بود، نسیم صفویه وزیدن گرفت و اصفهان را دوباره اصفهان کرد. حدود سال 1006 ه. ق که اصفهان با حضور شاه عباس و دستگاه حکمرانی‌اش به پایتخت این سلسله تبدیل شد، نامش کم‌کم جهانگیر شد و به نصف جهان مشهور گردید. حجم ساخت‌وسازهای صفویه در اصفهان و طرح‌های نوین شهرسازی آنها اصفهان را عمیقا متحول و در کنار بافت فرسوده آن، شهر جدیدی بنا کرد. اما شمایل اصفهان پیش از رستاخیز صفوی چگونه بوده است؟ آثار اندک به‌جای مانده از شاهان قبل از شاه عباس در اصفهان می‌تواند سرنخی نسبتا مناسب برای مطالعه این بخش از تاریخ ناگفته شهر باشد.

انقلاب صفوی با محوریت اصفهان
دوران آشفته‌ای که در انتهای حکومت محمد خدابنده روی داده بوده، شاه عباس را بر آن داشت تا دست به تحولات عمیقی در ساختار حکومت صفوی بزند. در همین زمینه، جابه‌جایی پایتخت قدیمی این خاندان یعنی قزوین ناگزیر بود. قزوین در طول زمان به پایگاه اصلی قدرت قزلباشان تبدیل شده بود و شاه عباس نمی‌توانست بنیان‌های حکومت نوپای خود را در آن استوار سازد.
بنابراین اصفهان به عنوان بهترین گزینه انتخاب شد. شهری در قلب ایران مرکزی در کنار رودخانه‌ای خروشان و زمین‌های حاصلخیز. با این حال اصفهان در این زمان بسیار فرسوده و کهنه می‌نمود و شاه عباس برای تبدیل آن به شهری که درخور پایتختش باشد راهی طولانی در پیش داشت.
دن گارسیا دِ سیلوا فیگوئروا که از جانب دولت اسپانیا برای برقراری ارتباط با دولت صفوی به ایران آمده بود از اصفهان این دوره تصویری عجیب به دست می‌دهد: «... شهر اصفهان از جهت زمان تأسیس بسیار قدیمی‌تر و بزرگ‌تر از شیراز است، اما در زیبایی به پای آن شهر نمی‌رسد و نیمه‌خراب است. اگر مهاجرنشین‌ها را که محلات خارج شهر محسوب می‌شوند و نیمه خراب‌اند به آن بیفزاییم از همه شهرهای دیگر نواحی تحت حکومت شاه ایران بزرگ‌تر است و از این حیث با هیچ یک از آنها قابل مقایسه نیست. در این شهر مساجد بسیار هست، اما هیچ یک از آنها از لحاظ زیبایی ممتاز نیست. برعکس همه این مساجد نظیر خانه‌های شخصی در شرف خرابی و انهدام‌اند. کوچه‌ها چنان تنگ و ناصاف و کج و معوج‌اند که به زحمت می‌توان آنها را کوچه نامید زیرا سراسر شهر را بی‌قواره کرده‌اند.
آنچه در این شهر مطلوب و قابل ملاحظه است بناهایی است که شاه فعلی (شاه عباس) در آن به وجود آورده که از جمله آنهاست: میدان و ساختمان‌های تازه که به کاخ شاهی افزوده شده. همچنین مسجدی زیبا و کاروانسرا... و مهاجرنشین‌هایی که در بالا بدانها اشاره کردیم». شاه عباس اصفهان را پس از 2 دهه به شهری تبدیل کرد که سیل بی‌امان تاجران و هنرمندان و علمای مذهبی و دانشمندان بدان سرازیر و بسیار زود به کلانشهری جهانی بدل شد.

میدان هارون ولایت
نیم قرن پیش از آنکه شاه عباس اصفهان را به عنوان محور اصلی رستاخیز صفوی خود انتخاب کند، این شهر مورد توجه شاه اسماعیل بنیانگذار صفویه و شاه طهماسب فرزند او بوده است. با اینکه در آن روزگار تبریز و سپس قزوین پایتخت بوده است، اما این شاهان به اصفهان زیاد سفر می‌کردند.
در آن زمان میدان عتیق (امام علی) مرکز شهر اصفهان بوده و بناهای دولتی اطراف آن متمرکز شده بوده است. اسناد تاریخی نشان می‌دهد در سال 915 ه. ق، شاه اسماعیل در میدان عتیق مسابقات چوگان و قُپق‌اندازی (نوعی از مسابقات تیراندازی) برگزار می‌کرده است. در طی همین دهه بناهای مهمی در اطراف میدان عتیق ساخته می‌شود. یکی از آنها امامزاده هارون ولایت است که تاریخچه پر ماجرایی داشته و در طلوع دولت صفوی به امامزاده‌ای مهم در این نقطه از شهر اصفهان تبدیل می‌شود.
اهمیت این امامزاده تا آن حد بالا می‌گیرد که در یک بازه زمانی طولانی، میدان عتیق را میدان هارون ولایت می‌نامند. ظاهرا در این زمان شخصی به نام دورمش خان شاملو که از سرداران بنام قزلباش بوده در اصفهان حکومت می‌کرده و به همت شخصی به نام میرزاشاه حسین بانی ساخت امامزاده و مرمت مسجد علی می‌شود. کتیبه‌های سردر ورودی مسجد علی و سردر فرعی هارون ولایت تنها نمونه‌هایی است که نام شاه اسماعیل صفوی در آنها ثبت شده است. آثاری با اهمیت درباره تاریخ ناگفته اصفهان پیش از پایتخت شدن.

نیمه گمشده شهر
میراث تاریخی اصفهان پیش از پایتخت شدن بسیار اندک است. می‌دانیم که در مکان فعلی میدان نقش جهان در آن روزگار باغ بزرگی به همین نام بوده که تا خیابان چهارباغ امروزی امتداد داشته است. شاه عباس این باغ را به عنوان دولتخانه عظیم صفوی انتخاب می‌کند، اما قبل از آن هم ویلاها و کاخ‌های دولتمردان صفوی در این باغ وجود داشته است.
غیر از این مجموعه و مسجد درب جوباره، 2 مسجد معروف در اصفهان است که نام شاه طهماسب صفوی بر آن حک شده است. شاه طهماسب تنها پادشاهی در تاریخ ایران است که بیش از نیم قرن حکومت کرده است. او در اصفهان متولد شده و مدارکی در دست است که نشان می‌دهد در اصفهان (امامزاده درب امام) نیز به خاک سپرده شده است. مسجد ذوالفقار بنای کوچکی در بازار بزرگ اصفهان است که نزدیک به 500 سال قدمت دارد و در زمان طهماسب صفوی بنا شده است.
از آن مهم‌تر مسجد قطبیه در خیابان طالقانی کنونی است که کاشیکاری سردر آن از نمونه‌های منحصربه‌فرد این هنر در زمان صفوی است. این سردر بی‌مانند را در دوره پهلوی اول به منظور حفظ و حراست بیشتر با هنرمندی فراوان به باغ چهلستون منتقل کردند.
امروزه در انتهای باغ چهلستون در حالی که هیچ تابلو و نشانه‌ای به عنوان راهنما وجود ندارد دو سردر تاریخی از مکان‌های اصلی خود به این نقطه منتقل شده‌اند: سردر مسجد قطبیه و سردر درب کوشک. از شاه طهماسب صفوی چند کتیبه هم در مسجد جامع عتیق برجای مانده. یکی از آنها توبه‌نامه این شاه صفوی است. کتیبه توبه‌نامه در سمت راست محراب گنبدخانه نظام‌الملک دیده می‌شود: «... توبه نصوحاً محلی و مطلی شده بعد از این توبه نصوح از کل منکرات کوکب امر مطاعش بذروه اتباع رسید که فردی از افراد...». بقیه کتیبه شکسته شده و خوانا نیست.
در کتیبه‌ای دیگر شاه طهماسب فرمان بخشودگی مالیات مردم اصفهان و توابع آن را به میزان 2 هزار تومان صادر کرده است. چند دهه قبل از شاه طهماسب، بنیانگذار صفویه مدت زیادی از اوقات خود را در اصفهان می‌گذرانده است. غیر از امامزاده هارون ولایت و مسجد علی که نام شاه اسماعیل را بر خود دارد، چند کتیبه مهم در مسجد جامع عتیق اصفهان نیز بخشی از تاریخ اصفهان را پیش از پایتخت شدن روایت می‌کند.
یکی از آنها در ایوان صاحب قرار دارد. این کتیبه فرمانی است درباره منع گرفتن پول و صدور حواله به خانه‌ها و محلات اصفهان که در سال 911 ه. ق نقر شده است. در بخشی از متن این کتیبه چنین می‌خوانیم: «... مِن بعد هرکس که بر خان‌ها و محلات اصفهان و سکنه آنها چیزی حواله کند یا هرکس که دهد و... ستاند واجب‌القتل باشد... خلاف‌کننده در لعنت خدا و رسول و به عتاب شاهی گرفتار». البته شاه اسماعیل همیشه اینقدر با مردم اصفهان مهربان نبوده. او برای تثبیت حاکمیت خود در این شهر، فجایع زیادی در اصفهان خلق کرده است.



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code