موضوعات
همدان

کلیسا‌های ساکت، برج‌های بی‌ناقوس

نویسنده: فرزاد سپهر خبرنگار -همدان
در محوطه تپه باستانی هگمتانه 2 کلیسا به نام‌های اِنجیلی و گریگوری استپانوس قرار دارند. از محوطه سرگذر و روبه‌روی تپه مصلی نیز برجک‌های این 2 کلیسا دیده می‌شوند، اما آنچه جلب نظر می‌کند خالی بودن این برجک‌هاست. به گفته مدیر پایگاه محوطه باستانی هگمتانه، ناقوس‌ها که ارزش بسیاری دارند با هماهنگی به مخزن امن منتقل شده‌اند تا در موقعی مناسب مجددا همان‌ها یا ناقوس‌هایی جدید در محل مورد نظر نصب شوند....
1396/06/22
در محوطه تپه باستانی هگمتانه 2 کلیسا به نام‌های اِنجیلی و گریگوری استپانوس قرار دارند. از محوطه سرگذر و روبه‌روی تپه مصلی نیز برجک‌های این 2 کلیسا دیده می‌شوند، اما آنچه جلب نظر می‌کند خالی بودن این برجک‌هاست. به گفته مدیر پایگاه محوطه باستانی هگمتانه، ناقوس‌ها که ارزش بسیاری دارند با هماهنگی به مخزن امن منتقل شده‌اند تا در موقعی مناسب مجددا همان‌ها یا ناقوس‌هایی جدید در محل مورد نظر نصب شوند.
هر 2 این کلیساها با نمای آجری، گچ‌بری‌ها و تزئینات منحصربه‌فرد داخلی از مکان‌های مورد توجه گردشگران و کارشناسان میراث فرهنگی هستند. کلیسای گریگوری استپانوس در تاریخ 3 اسفند 1377 به شماره 2237 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و هرگونه تغییر و آسیب‌رسانی به بنا غیرقانونی است و با متخلفان طبق قوانین مجازات اسلامی ذکر شده در قانون برخورد می‌شود.

از محله ارامنه تا مدرسه و کلیسا
هر 2 کلیسای گریگوری استپانوس و اِنجیلی در محوطه باستانی تپه هگمتانه قرار دارند و دسترسی به آنها از همین طریق است. بازدیدکنندگان از تپه باستانی و موزه هگمتانه می‌توانند با کمی پیاده‌روی به محوطه هر 2 کلیسا برسند و از آنها بازدید کنند.
مدیر پایگاه محوطه باستانی هگمتانه درباره قدمت این 2 کلیسا می‌گوید: بنای اولیه کلیسای گریگوری از قدمت بیشتری نسبت به کلیسای اِنجیلی برخوردار است. این بنا در دوره صفویه ساخته شده و بعد در دوره قاجاریه بازسازی و از نو برپا شده است. کلیسای اِنجیلی نیز متعلق به دوره قاجاریه است.
بهرام توتونچی درباره شکل‌گیری محله ارامنه می‌افزاید: محله ارامنه همدان در اطراف محوطه تپه هگمتانه بود که به دلیل دسترسی نزدیک در همین محوطه کلیسا و مدرسه نیز توسط ایشان ساخته شد. در سال‌های 1347 تا 1354 اراضی محوطه هگمتانه توسط زنده‌یاد مهندس مهریار از کارشناسان ارشد میراث فرهنگی وقت با وسعتی در حدود 25 هکتار با هدف آزادسازی و تشکیل محوطه باستانی هگمتانه به قصد باستان‌شناسی، تملک و آزادسازی شد. این کار با هماهنگی خلیفه‌گری ارامنه انجام شد و به جای اراضی تملک شده، ساختمان‌هایی که به نام ششصددستگاه در همدان معروف است توسط آبادانی مسکن ساخته شد و در اختیار ارامنه قرار گرفت. این کار از سال 1354 تا اواخر دوره پهلوی نیز ادامه یافت. توتونچی درباره ناقوس‌های کلیساها می‌گوید: به دلیل نبود هموطنان ارمنی و استفاده از کلیساها، با هماهنگی و مکاتبه با خلیفه‌گری ارامنه در دهه 70 پس از ثبت هر 2 کلیسا در فهرست آثار ملی ایران، ناقوس‌ها که از ارزش میراثی بالایی برخوردارند با هدف حفظ و نگهداری و جلوگیری از تخریب از محل خود به مخزن امن منتقل شدند تا در آینده با فراهم شدن شرایط مناسب مجددا در محل خود نصب شوند.

کلیسای گریگوری استپانوس
در سال 1676 میلادی برابر 1086 قمری یا قرن یازدهم هجری همزمان با سلطنت شاه سلیمان صفوی، کلیسای استپانوس مقدس برای ارامنه گریگوری ساخته شد. کلیسای گریگوری پس از 255 سال مقاومت در برابر بلایای طبیعی سرانجام بر اثر آسیب‌های وارده تخریب شد. بنابر کتیبه سنگی نصب شده در سردر کلیسا در سال 1931 میلادی برابر با 1309 خورشیدی، کلیسایی به مراتب بزرگ‌تر از قبل در محل قبلی کلیسا توسط هیأت‌امنای کلیسا،‌ شورای خلیفه‌گری ارامنه اصفهان و با کمک‌های مالی مردم ساخته شد. در کتیبه سنگی سال اتمام ساخت 1936 میلادی آمده است.
کلیسای گریگوری نقشه‌ای مستطیل‌شکل و در حدود 273 مترمربع مساحت دارد. این کلیسا 4 ستون مدور با سرستون‌های سنگی دارد. پوشش طاق گنبدی‌شکل و طاق‌نماهایی در 2 طرف سالن اجرا شده است. سردر پنجره‌ها و محراب کلیسا با قوس هلالی کار شده است. اتاقکی بالای در ورودی است که سقف آن تیرپوش شده است. پی بنا عمدتا از سنگ بوده و عمده مصالح به کار رفته آجر است. تالار اصلی کلیسا بدون ستون است و در حدود 8 متر ارتفاع دارد. در جبهه شرقی تالار، سکو و محراب با قوس جناغی عمیق قرار دارد که با 4 پله از کف تالار قابل دسترسی است. در طرفین محراب 2 اتاقک برای انجام مراسم مذهبی ساخته شده و کف تالار با آجر سنگفرش شده است.

 سنگ مزار
در ورودی کلیسای گریگوری و محوطه داخلی یک سنگ مزار ایستاده و 5 سنگ مزار در کف بنا دیده می‌شود که در تابلوهای راهنما اسامی صاحبان این مزارها آمده است. سنگ بنای ایستاده متعلق به آرامگاه دریزینک یرکارکاسیان (جاودان) نایب‌خلیفه ارامنه اصفهان و رهبر ارامنه همدان و اراک است که در 60 سالگی در سال 1922 میلادی برابر با 1300 خورشیدی در همدان درگذشت.
یک حوضچه غسل تعمید از طرف هاکوپ ماطوسیان از اهالی خیر روستای آراموس کوتایپ ایروان در کلیسای گریگوری استپانوس مقدس همدان ساخته شده در تاریخ 15 اکتبر 1932 برابر با 1310 خورشیدی دیده می‌شود. تابلویی نیز منقش به تصاویری از حضرت مسیح (ع)، حضرت مریم (ع) و حضرت یوسف (ع) اهدایی به مناسبت یادبود زنده‌یاد خسرو کاراپتیان متوفی به سال 1936 میلادی در محوطه داخلی کلیسا دیده می‌شود. درباره آزادسازی و خرید بنای کلیسای گریگوری نیز در راهنمای نصب شده در محوطه داخلی کلیسا چنین آمده است: کلیسای استپانوس مقدس ارامنه که خارج از محوطه طرح تملک و آزادسازی قرار داشت در سال 1378 خورشیدی توسط سازمان میراث فرهنگی خریداری و به اراضی محوطه باستانی الحاق شد و دسترسی آن از خیابان شهدا و سرگذر به خیابان اکباتان و محوطه باستانی هگمتانه انتقال یافت.

کلیسای اِنجیلی
در سال 1885 میلادی برابر با 1263 خورشیدی کلیسای اِنجیلی مقدس همدان را 3 تن از اعضای شورای ساخت کلیسا به نام‌های میکائیل مگردیچیان (هواکمیان)، کاراپت در هوانسیان (زهراییان) و هاکوپ زاکاریان با گرفتن مجوز ساخت از ناصرالدین‌شاه قاجار و کمک‌های مالی ارامنه ساختند و یک سال بعد تکمیل کردند. این کلیسا در حدود یک قرن پذیرای مسیحیان همدان بود. در حال حاضر به دلیل مهاجرت ارامنه و کم شدن تعداد خانواده‌های ارمنی مستقر در همدان با هماهنگی خلیفه‌گری ارامنه کشور این کلیسا به عنوان مکانی تاریخی برای بازدید عموم مردم در اختیار اداره‌ کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری همدان است. ناقوس کلیسا نیز مانند کلیسای گریگوری استپانوس مقدس در مخزن امن نگهداری می‌شود. این کلیسا در حدود 300 مترمربع وسعت دارد و از 2 بخش تشکیل شده است. بخش نخست نسبتا جدیدتر است و 2 طبقه دارد که شامل بالکن، فضای پیش ورودی، 2 اتاق جانبی، پلکانی با 12 پله، بالکنی با 2 ستون چوبی و یک تالار برای انجام مراسم مذهبی است. بخش قدیمی‌تر فضای اصلی کلیساست و سالنی با 4 ستون آجری مدور و دیوارهای باربر به لحاظ جنس سازه‌ای برای انجام مراسم و سرودهای مذهبی است. طاق محراب به شکل جناغی در انتهای سالن روی سکویی با 2 پله اختلاف سطح از کف تالار قرار دارد.
در کلیسای اِنجیلی 3 سنگ مزار ایستاده متعلق به زنده‌یادان استاد هارتون پطروسیان از بنیانگذاران کلیسای اِنجیلی متوفی به سال 1872 میلادی، کشیش هوهانس ناهاپتیان متوفی به سال 1916 میلادی و بانو آنی مونت‌گمری متوفی به سال 1917 میلادی از معلمان مدرسه ارامنه همدان دیده می‌شود. همچنین مزار مگردیچ‌خان زهراییان متوفی به سال 1932 میلادی ملقب به اکرم‌السلطنه از نظامیان برجسته قاجاری و کاراپت‌خان زهراییان متوفی به سال 1924 میلادی ملقب به عزالسلطان در کلیسای اِنجیلی قرار دارند.

هگمتانه و ارامنه
براساس متون تاریخی پس از مهاجرت بزرگ ارامنه به داخل خاک ایران در زمان صفویه عده‌ای در اصفهان و تبریز و جمعی در حدود سال‌های 1605 میلادی یا قرن یازدهم هجری و حکومت صفویه در همدان ساکن شدند. این جمعیت از ارامنه در روستای شِوِرین و شهر همدان اقامت کردند. در سال 1650 میلادی 300 خانوار از ارامنه ساکن در روستای شِوِرین نیز به شهر همدان آمدند و خانه‌های خود را در محله سرقلعه یا اکباتان ساختند. با افزایش جمعیت ارامنه همدان در زمان قاجاریه و پهلوی آنان به ساخت کلیسا و مدرسه نیز اقدام کردند، به طوری‌که برخی محله‌ها و کوچه‌های همدان به نام ارامنه نامگذاری شد.
آشتی بین 2 کلیسای ارامنه گریگوری و اِنجیلی در سال 1903 میلادی نقش بسیار مهمی در میان ارامنه ایفا کرد. به احتمال زیاد همجوار بودن 2 کلیسای متعلق به 2 گروه گفته شده از ارامنه همدان نیز به همین دلیل بوده است.




ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code