موضوعات
همدان

خورزنه؛ کوه مظلوم همدان

نویسنده: حسین زندی همدان - خبرنگار
یکی از محوطه‌های طبیعی و باستانی همدان که در شرایط بحرانی قرار دارد، کوه خورزنه است. این کوه در 3 کیلومتری شرق همدان در میان 4 روستای حصار آقاشمسعلی (غرب)، مزدقینه (شمال)، کشین (جنوب) و تفریجان (شمال شرقی) واقع شده است. ...
1396/07/19
یکی از محوطه‌های طبیعی و باستانی همدان که در شرایط بحرانی قرار دارد، کوه خورزنه است. این کوه در 3 کیلومتری شرق همدان در میان 4 روستای حصار آقاشمسعلی (غرب)، مزدقینه (شمال)، کشین (جنوب) و تفریجان (شمال شرقی) واقع شده است. ارتفاع این کوه از سطح دریا تقریبا 2200 متر است و در فاصله 500 متری کوه به طرف غرب تپه شاه‌تهماسب قرار دارد. واژه «خور» ریشه پهلوی دارد و از «هور» به معنی خورشید یا «آفتاب» گرفته شده است.  

خورزنه از دیدگاه فرهنگی
مسئولان اداره میراث فرهنگی بر این باورند که خورزنه در اختیار اداره منابع طبیعی استان است و این نهاد وظیفه حفاظت از این محوطه را بر عهده دارد. آنها معتقدند گام اول برای حفاظت از این محوطه ثبت آن در فهرست آثار ملی و دیگری همراهی منابع طبیعی برای جلوگیری از تعرض زمین‌خواران، آفرودبازان و موتورسواران است. مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان با تأکید بر اینکه ثبت آثار تاریخی و باستانی ابزاری برای حفاظت آنهاست، می‌گوید: در مورد خورزنه به واحد ثبت‌ اداره تأکید کرده‌ایم که پرونده آن را آماده کند. اولین گامی که در مورد آثار تاریخی باید انجام شود، مستندسازی و آماده‌کردن پرونده ثبت است که به لحاظ حقوقی ظرفیت حفاظتی‌مان بیشتر شود. «علی مالمیر» با اشاره به کمبود اعتبار می‌گوید: البته برای ثبت آثار چون بخشی از آن به مشاوره و همچنین استفاده از خدمات مشاوران به اعتبار نیاز دارد، امیدواریم با تخصیص اعتباری که امسال پیش‌بینی کرده‌ایم، بتوانیم در زمینه ثبت آثار و عرصه و حریم آنها و ضوابطشان رشد داشته باشیم.
وی می‌افزاید: مهم‌ترین پروژه‌هایی که در حوزه ضوابط و ثبت داشته‌ایم بافت همدان، تویسرکان و ملایر، غار علیصدر و غار سراب بودند. امیدواریم با تخصیص اعتبارات بیشتر بتوانیم این ثبت‌ها را توسعه دهیم و بسیاری از آثاری را که واجد ارزش هستند اما هنوز ثبت نشده‌اند، از جمله خورزنه، ثبت کنیم.
«علی خاکسار» معاون گردشگری استان که سرپرستی کاوش در آثار دستکند استان را بر عهده داشته است نیز با اشاره اهمیت خورزنه می‌گوید: خورزنه به عنوان یک دستکند خاص می‌تواند در تاریخ همدان اثرگذار باشد، اما در آن حفاری‌های غیرمجاز صورت گرفته و این موضوع به جایگاه این اثر آسیب زده است. خورزنه به یک برنامه پژوهشی نیاز دارد و ظاهرا واحد باستان‌شناسی ما آن را جزو برنامه‌های سال 96 خود گذاشته است.
«احمد ترابی» معاون میراث فرهنگی استان نیز در این باره می‌گوید: ما در استان دستکند زیاد داریم از جمله غارهای دستکند خورزنه که هم ثبت نشده است و هم اطراف آن حفاری‌های غیرمجاز صورت می‌گیرد. آثاری که ما شناسایی کرده‌ایم، مراحل ثبتشان در حال انجام است. ارزانفود یا سامن ثبت و به پایگاه تبدیل است.
وی می‌گوید: ابتدا باید کاوش‌های باستان‌شناسی انجام شود تا ادله‌ای برای ثبت به دست بیاید. این مستندنگاری در شورای عالی سازمان میراث فرهنگی مطرح و پس از بررسی کارشناسان، اثر ثبت می‌شود.
وی ادامه می‌دهد: یکی از عواملی که می‌تواند روند ثبت را تسریع کند، اعتبار مورد نیاز است. ابتدا باید این اعتبار تصویب شود تا اقدامات باستان‌شناسی و مستندنگاری انجام و بعد از آن در شورای فنی مطرح شود. این روند زمان‌بر است. من بارها گفته‌ام که در کارهای باستان‌شناسی باید خیلی آهسته و از جاده‌ای پرپیچ و خم عبور کنیم تا به هدفمان برسیم که طبیعتا زمان می‌برد.

خورزنه به عنوان میراث طبیعی
محوطه کوه خورزنه جزو اراضی اداره منابع طبیعی و آبخیزداری استان و مساحت آن حدود 145 هکتار است که در سال‌های اخیر از طرف کشاورزان و زمین‌خواران مورد تهدید بوده است. بخشی از این کوه توسط مردم روستای تفریجان به عنوان یک معدن سنگ محلی مورد استفاده قرار می‌گرفت. همچنین، تفریجانی‌ها زباله‌های روستا را در حاشیه این کوه تخلیه می‌کنند. به تازگی زمین‌داران روستا در ضلع شرقی کوه یک جاده ماشین‌رو ایجاد کرده‌اند و در ضلع غربی آن نیز یک نفر چاه حفر و بخشی از زمین‌های اطراف را تصاحب کرده‌اند. آخرین دست‌درازی به این محوطه باستانی و طبیعی توسط علاقه‌مندان آفرود و موتورسواری صورت گرفته است. این افراد با ایجاد جاده‌ای در ضلع شمال غربی کوه مسیری برای موتورسواری ایجاد کرده‌اند که باعث تخریب بخش بزرگی از این کوه شده است. این کار نه‌تنها باعث نابودی کوهستان بلکه رنجش کوهنوردان و مالکان زمین‌های اطراف محوطه خورزنه نیز شده است. چند سالی است که موتورسواران همدانی زمین‌های اطراف خورزنه را جولانگاه خود قرار داده و به عنوان محل تمرین از آن استفاده می‌کنند. بخش بزرگی از این زمین‌ها متعلق به کشاورزان روستاهای حصار آقاشمسعلی، کشین، مزدقینه و تفریجان است و مالک خصوصی دارند که پیگیری‌های آنها به نتیجه نرسیده است. پیش از این نیز موتورسواران در جاده‌ای که برای ارتفاعات تخته رستم ایجاد شده است، تمرین می‌کردند و با موتورسیکلت تا قله می‌رفتند که موجب اعتراض کوهنوردان شده بود.
یکی از زمین‌داران اطراف محوطه خورزنه می‌گوید: بخشی از زمین‌های ما بر اثر تخلیه نخاله‌ها و پسماندهای ساختمانی و بخش دیگر آن توسط موتورسوارانی که در این زمین‌ها جولان می‌دهند، از بین می‌رود. وی می‌افزاید: هیچ‌کس پاسخگو نیست. محصولات را از بین می‌برند و ما ترجیح می‌دهیم روی زمین‌ها کشت نکنیم. قبل از این تنها مشکل ما با عشایر بود که احشام و دام‌هایشان را در زمین‌های زیر کشت محصولات کشاورزی مانند گندم، جو و نخود می‌چراندند اما در چند سال اخیر، علاوه بر آنها، 2 مشکل بزرگ داریم. شهرداری از ورود کامیون‌هایی که نخاله‌های ساختمانی را در مسیر جاده کشین و زمین‌های اطراف خورزنه تخلیه می‌کنند، جلوگیری نمی‌کند و از طرف دیگر محصولات ما زیر چرخ‌های موتورسیکلت‌ها و خودروهای آفرود نابود می‌شود. این کشاورز اهل روستای کشین ادامه می‌دهد: وقتی برای ورزشی خاص فدراسیون تعریف می‌کنند، بهتر است فضایی برای تمرین و مسابقه علاقه‌مندان آن هم در نظر بگیرند. سوال ما این است که فدراسیون و هیات اتومبیلرانی و موتورسواری چرا اعضای خود را ساماندهی نمی‌کند و جلوی این تخلف‌ها را نمی‌گیرد.
وی می‌گوید: کوهنوردان همدانی معتقدند کوهستان حرمت دارد اما در این سال‌ها هرگز حرمت کوهستان حفظ نشده است. خورزنه یکی از کوه‌های زیبای همدان است که در گذشته یک کوه مقدس بوده، پس بهتر است این دوستان مکان دیگری را برای تمرین‌های خود انتخاب کنند و موجب آزار دیگران و تخریب کوهستان نشوند. هیات موتورسواری باید از این کار جلوگیری و اداره منابع طبیعی و آبخیزداری استان این موضوع را پیگیری کند.

کوه خورزنه با دارا بودن 5 غار دستکند و سنگ‌نگاره‌های باستانی از مهم‌ترین کوه‌های استان به شمار می‌رود. همچنین پوشش گیاهی و جانوری آن بسیار اهمیت دارد. در محوطه کوه خورزنه یک تپه باستانی و یک گورستان تاریخی به نام شاه‌تهماسب قرار دارد. دیواره‌های این کوه یکی از قدیمی‌ترین مجموعه‌های صخره‌نوردی و سنگ‌نوردی در استان است. زنده‌یاد محمود اجل در یادداشت‌های خود می‌نویسد: «اولین کلاس آموزش کوهنوردی همدان از سال 1290 تا 1304در بلندی‌های این کوه انجام شده است.»مهم‌ترین ویژگی خورزنه این است که در جای‌جای آن حکاکی‌ها و برآمدگی‌هایی به صورت دایره دیده می‌شود. این خورشیدواره‌ها با قطرهای مختلف، از 10 سانتی‌متر تا 1/5 متر، هم داخل غارها و هم در سطح سنگ‌ها در نقاط مختلف کوه دیده می‌شوند. با توجه به نام کوه که محل برآمدن خورشید است و اینکه پژوهشگران این منطقه را محل سکونت مهرپرستان دانسته‌اند و باورهایی نیز از آیین مهر در میان بومیان این منطقه وجود دارد، پرسش‌هایی از این دست پیش می‌آید که آیا این دایره‌ها با نام کوه و آیین مهر ارتباط دارند یا اینکه نگاره‌ها کاربرد ستاره‌شناسی و سنجش زمان داشته‌اند و یا از نمادهای جادویی پیش از به وجود آمدن مذاهب و ادیان در دوره غارنشینی هستند؟
کوه خورزنه با غارهای پیدا و پنهان و طبیعت کم‌نظیرش و نیز منطقه‌ای که تا دهه 70 جزو منابع طبیعی بوده، در گذشته زیستگاه و پناهگاه گونه‌های جانوری بسیاری بود. اما با رشد سکونتگاه‌های شهری و روستایی در اطراف آن و تهدید و تصاحب اراضی توسط زمین‌خواران، این سرمایه ملی و زیستگاه طبیعی و همچنین گونه‌های جانوری آن مورد تهدید قرار گرفته است. امروزه 2 تیره جغد، عقاب، خرگوش، روباه، شغال، جوجه‌تیغی، تشی یا خارپشت، قمری و انواع پرندگان و خزندگان و گونه‌های مختلف آفتاب‌پرست در این زیستگاه وجود دارند. حضور عشایر و شکارچیان تهدید دیگری است که زندگی این جانوران را در معرض خطر قرار داده است. در اطراف خورزنه سنگواره (فسیل) به وفور یافت می‌شود. کوه خورزنه با تپه‌ها و آثار تاریخی پیرامونش جزو محوطه‌هایی است که از سویی در محاصره زمین‌خواران است و روز به روز حلقه این محاصره تنگ‌تر می‌شود و از سوی دیگر دزدان عتیقه و دارندگان گنج‌یاب و فلزیاب با ایجاد چاله‌هایی در آن مدام زخم‌هایی بر پیکر این موهبت طبیعی و اثر باستانی به جای می‌گذارند که دل هر دوستدار تاریخ و فرهنگ این دیار را به درد می‌آورد، از همین روی به توجه اساسی نیاز دارد.



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code