موضوعات
گیلان

«علی عمو»؛ طلایه‌دار داستان كوتاه امروز

نویسنده: مریم ساحلی/ انزلی -خبرنگارهمشهری
بی‌تردید داستان همواره در زندگی انسان جاری بوده است. همه اتفاق‌ها و خاطرات، دیده و شنیده‌ها، رویاها و خیالاتی كه آدم‌ها برای یكدیگردر طول تاریخ تعریف كرده‌اند خود به نوعی داستان بوده است.
1393/12/17
 تمثیل‌ها، قصه‌ها، حكایات و افسانه‌های بسیاری با ادبیات كهن ما در هم آمیخته است. بوستان و گلستان سعدی، شاهنامه فردوسی، منطق الطیر، پنج گنج، ویس‌ و رامین‌، اسرار التوحید، تاریخ بیهقی و بسیاری از آثار دیگر گنجینه‌های ارزشمندی از داستان‌های خواندنی هستند. اما آغاز‌گر داستان كوتاه به معنای امروزی‌اش در ایران را «‌محمدعلی جمال‌زاده» دانسته‌اند.
زنده‌یاد جمال‌زاده با انتشار كتاب «یكی بود، یكی نبود» در سال 1300 دفتر داستان كوتاه مدرن ایران را گشود و پس از او نویسندگان بسیاری وارد این عرصه شدند. در تاریخ ادبیات داستانی گیلان بسیاری «كریم كشاورز» را نخستین نویسنده داستان كوتاه مدرن دانسته‌اند اما پژوهش‌های «رحیم چراغی» شاعر، منتقد و پژوهشگر گیلانی دفتری دیگر در برابرمان گشوده است. وی از فردی به نام «علی عمو» به‌عنوان نخستین نویسنده داستان كوتاه مدرن گیلان نام می‌برد.
داستان كوتاه در گیلان
در س‍ال‌های 1288 یا ۸۹ ب‍ی‍ش‌ از ۴۷ داس‍ت‍ان‌ ك‍وت‍اه‌ از ن‍وی‍س‍ن‍ده‌ای‌ گ‍ی‍لان‍ی‌ ب‍ه‌ ن‍ام‌ «ع‍ل‍ی‌ ع‍م‍و» در روزن‍ام‍ه‌ خ‍ی‍رال‍ك‍لام‌ رش‍ت‌ چ‍اپ‌ می‌شود. ای‍ن‌ داس‍ت‍ان‌ه‍ا از وی‍ژگی‌های‌ ن‍گ‍ارش‍ی‌ ن‍و بهره‌داشت و دی‍ال‍وگ‌‌های‌ آنها ك‍وت‍اه‌ و م‍ن‍س‍ج‍م‌ بود. ب‍ا م‍اج‍راه‍ای‍ی‌ ك‍ه‌ ب‍ا ت‍ع‍ل‍ی‍ق‌ و ان‍ت‍ظار ه‍م‍راه‌ اس‍ت‌ و ب‍ه‌ ض‍رورت‌، ن‍وی‍س‍ن‍ده‌ از اص‍طلاح‍ات‌ و ت‍ع‍ب‍ی‍رات‌ م‍ح‍ل‍ی‌ بهره‌گ‍رف‍ت‍ه‌ اس‍ت. ‌ پ‍س‌ از ع‍ل‍ی‌ ع‍م‍و «ك‍ری‍م‌ ك‍ش‍اورز» نخستین داس‍ت‍ان‌ واره‌ را در م‍ج‍ل‍ه‌ «ف‍ره‍ن‍گ‌ رش‍ت »در س‍ال‌ ۱۲۹۸ چ‍اپ‌ كرد.
رحیم چراغی در نوشته‌هایش به داستان‌های كوتاهی اشاره می‌كند كه از علی عمو در روزنامه «خیر‌الكلام» به چاپ رسیده است و زمان انتشار آنها به سال 1288یعنی 12 سال پیش از انتشار «یكی بود، یكی نبود» باز می‌گردد. داستان‌هایی كه می‌تواند آغازگر داستان كوتاه امروز در ایران باشد.
 زنده‌یاد «بهزاد موسایی» نویسنده، محقق و روزنامه‌نگار گیلانی نیز در كتاب «از مه تا كلمه» به این موضوع اشاره كرده است. موسایی نوشته است: برخلاف آنچه پیشتر گمان می‌رفت ادبیات داستانی شمال، نه با داستان «خواب» كریم كشاورز كه با داستان‌های علی‌عمو آغاز می‌شود. این صحبت‌ها مرهون رحیم چراغی و مقاله تأمل‌برانگیزش با عنوان سندی از داستان‌نویسی ایران پیش از سید محمدعلی جمال‌زاده است.
بر اساس این مقاله، افق داستان‌نویسی ایران (و به تبع آن اقلیم شمال) به 1327 هجری قمری / 1288 خورشیدی گسترش پیدا كرده است. در این مقاله اشاره شده كه نوشته‌های علی‌عمو از قصه‌واره‌هایی حد فاصل طنز و داستان كوتاه آغاز شد و به كارنامه‌ای پر بار مشتمل بر 48 داستان كوتاه رسید. داستان‌هایی كه در فاصله زمانی 2 سال نوشته شده‌اند و به روشنی بیانگر آشنایی ژرف داستان‌نویس با دستاوردهای داستان‌نویسی اروپا هستند.
او در این مقاله نوشته است:توانایی‌های بالقوه و بالفعل قصه‌نویس در مجموعه داستان‌های به جا مانده از علی‌عمو نشان می‌دهد كه چنانچه از شرایط زمانی و موقعیت و امكانات اجتماعی زنده‌یاد سید محمدعلی جمالزاده برخوردار بود؛ بیشتر از او، همچنان كه پیشتر از او اتفاق افتاده بود، در این عرصه مطرح می‌شد.
چراغی به نثر مدرن، ذهنیت مضمون یاب، نوآوری در به كار‌گیری واژه‌های بومی و كاربرد طبیعی و هنرمندانه آنها، استفاده از دیالوگ گیلكی و... اشاره می‌كند و با توجه به مدرنیسم مبتنی بر بدایع داستان‌های علی‌عمو، از این داستان‌ها به‌عنوان حادثه‌ای در آغاز داستان‌نویسی ایران یاد می‌كند.
موسایی در كتابش یادآور شده است: این داستان‌ها در نشریه‌ای با عنوان «خیرالكلام» كه به مدیریت افصح‌المتكلمین در زمان مشروطه منتشر می‌شد، به چاپ رسیده است.
هویت ناشناس علی‌عمو
بی‌تردید علی عمو چهره‌ای تأثیر‌گذار در جهان امروز داستان ایران زمین بوده است اما كمتر از او یاد می‌شود. برخی علی عمو را همان «افصح المتكلمین» مدیر نشریه خیرالكلام دانسته‌اند و برخی دیگر این موضوع را رد كرده‌اند.
بهزاد موسایی نوشته است: درباره «علی عمو» نخستین داستان‌نویس گیلان و همچنین درباره زندگی و تاریخ مرگ و اندیشه‌های وی اطلاع دقیقی در دست نیست.
وی در ادامه به تحقیقات رحیم چراغی اشاره كرده و می‌گوید: روزنامه خیرالكلام در شماره شانزده (1288خورشیدی) قصه‌ای متفاوت و منسجم نسبت به آنچه تا آن شماره چاپ كرده بود، به امضای «علی‌عمو» و عنوان «قونسولگری خوب است» چاپ كرده است. در بیشتر داستان‌های عمو، دانش و خلاقیت ذهنی داستان‌نویس آشكار است. روایت داستان با مونولوگ‌های زیبا و ذهنیت مضمون‌یاب علی عمو، از او چهره‌ای مطرح و ماندگار در داستان‌نویسی ایران ‌ـ با توجه به نداشتن بستری آماده برای كار‌ـ می‌سازد. تك‌گویی‌ها و مضامین به كار رفته در داستان‌های او، تازه و بكر هستند و استفاده از مضامین دست اول در اغلب داستان‌ها با توجه به فاصله كوتاه خلق آنها، امتیاز دیگری برای داستان‌های عمو تلقی می‌شود. و همین مضامین نو و نوع روایت داستان‌های(چهل و هشت داستان كوتاه) او را پر جذبه كرده است.»
«علی عمو چنین گفت‌» عنوان مجموعه داستان‌های علی عمو است كه به كوشش رحیم چراغی در سال 1380 منتشر شده است.
 شاید امروز اندیشیدن به این موضوع كه چه كسی آغاز‌گر راه بوده است، چندان ضروری به نظر نرسد اما آنچه كه بی‌تردید ارزشمند است ادامه مسیر است. امید كه چراغ ادبیات داستانی گیلان همواره پرفروغ باشد و متولیان فرهنگی جامعه بیش از پیش، این مهم را در نظر داشته باشند.



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code