موضوعات
فارس

در ستایش مردی که ابدیت را با ادبیات درآمیخت

نویسنده: امیر عفاف شیراز - خبرنگار
20 مهر هر سال نه تنها باغ مصلای شیراز که بیشتر محافل ادبی و دانشگاهی کشور، شاهد بزرگداشت کسی هستند که دیوانش بی اغراق می‌توان گفت در هر خانه‌ای هست. به راستی چه چیزی حافظ را از قرن هشتم و از پس فراز و فرودهای بزرگ تاریخ این کشور و تحولات فرهنگی و اجتماعی بسیارش تا امروز، همراه همیشگی بسیاری از ما کرده است؟....
1396/07/20
20 مهر هر سال نه تنها باغ مصلای شیراز که بیشتر محافل ادبی و دانشگاهی کشور، شاهد بزرگداشت کسی هستند که دیوانش بی اغراق می‌توان گفت در هر خانه‌ای هست. به راستی چه چیزی حافظ را از قرن هشتم و از پس فراز و فرودهای بزرگ تاریخ این کشور و تحولات فرهنگی و اجتماعی بسیارش تا امروز، همراه همیشگی بسیاری از ما کرده است؟

اصلاح‌گر و انتقادگر
«بهاء الدین خرمشاهی» حافظ‌شناس بزرگ ایران به دلایل ماندگاری شعر حافظ اشاره می‌کند و می‌گوید: ماندگاری نام حافظ دلایل زیادی دارد که مهم ترین آن منحصر به فرد بودنش از لحاظ شخصیتی است. حافظ برخلاف بسیاری از شاعران هم‌‌عصر خود تنها یک شخصیت ادبی نبوده و علاوه بر مسائل ادبی به موضوع ابدیت نیز پرداخته است. نویسنده مقاله «چرا حافظ همیشه با ماست» می‌افزاید: از دیگر دلایل ماندگاری اشعار حافظ تنوع و تعدد مضامین و معانی اشعار او بوده که بیشتر از هر شاعر دیگری حتی سعدی است.
وی ادامه می‌دهد: در کتاب «جمع پریشان» به قلم علی‌اکبر رزاز که توفیق ویرایش آن را داشتم، به بیش از 200 مضمون یا معنای بلند یا مفهوم کلیدی در شعر حافظ اشاره شده است.
این حافظ پژوه، توانایی حافظ در آفرینش معانی با ساختن و پرداختن مضامین درون‌شعری مانند رابطه گل و بلبل، شمع و پروانه، ذره و خورشید، قطره و دریا که در معنا به مسائل مهم‌تری می‌پردازد را از دیگر شاخصه‌های ماندگاری شعر این شاعر پرآوازه می‌داند. وی دلیل مؤثر دیگر در ماندگاری شعر حافظ را دستورمندی و فصاحت آن می‌داند و اضافه می‌کند: او هم به اندازه سعدی، اصفح‌المتکلمین است اما فقط در اشعار اوست که تمامی عبارات و جملات بر وفق دستور زبان فارسی بوده و حتی به ضرورت وزن و قافیه هم جای کلمات خیلی تغییر داده نشده است.
به باور خرمشاهی نکته دیگری که در ماندگاری حافظ نقش دارد، اصلاح‌گری اجتماعی و انتقادگری او بوده؛ چرا که در عصر او گروه‌های مختلف از جاده عرف و اخلاق انحراف پیدا کردند و حافظ در مقام مصلح اجتماعی و با تعبیرات طنز‌آمیز به آنها پرداخته است. این پژوهشگر دعوت حافظ به گذران خوش داشتن به جای خوش‌گذرانی و دعوت به عشق و رندی را دو پیام و دو دستاورد شعر اصلی حافظ می‌داند و می‌افزاید: دعوت به اخلاق یکی از ویژگی‌های مهم شعر حافظ است و کمتر غزلی در آثارش یافت می‌شود که او همگان را به اخلاق حسنه دعوت و خودبینی و بخل را نفی نکند.
به اعتقاد خرمشاهی زیبایی‌آفرینی از عناصر مؤثر در ماندگاری شعر حافظ است. چرا که سخن او چه در وصف طبیعت باشد، چه انتقاد از تباهی روزگار و چه بیان حکمت و اخلاقیات به زیباترین شکل ممکن بیان می‌شود. وی معتقد است؛ حافظ سخنگوی ضمیر ناخودآگاه جمعی از اقوام ایرانی و فارسی‌زبان است.

رازآلود و شگفت‌انگیز
«میرجلال‌الدین كزازی» نیز اشعار حافظ را به آب تشبیه می‌کند؛ زیرا علاوه بر روانی و نغز بودن، می‌توان گزارش‌های مختلفی از شعر او فراهم کرد.
وی معتقد است؛ پایان‌ناپذیری در سرشت هر آفریده ادبی وجود دارد زیرا رازآلود و شگفت‌انگیز است. در مورد حافظ چند سویه و لایه در لایه بودن زبان، این معما را به بهترین شکل ارائه می‌دهد. این نویسنده و پژوهشگر عرصه ادبیات می‌افزاید: این چندسویه بودن به گونه‌ای است كه خواننده‌ سخن‌سنج و ژرف‌كاو هرگاه به بیتی از خواجه می‌رسد می‌تواند گزارشی دیگر از او به دست بدهد و دریافتی دیگر داشته باشد زیرا حافظ سخنوری است كه نغزترین و پرشمارترین پیوندها را در واژه‌های خویش می‌آفریند.
کزازی رازناكی در شعر حافظ را دلیل اصلی پایان‌ناپذیری سخن او می‌داند و اضافه می‌کند: هرچه ما بیشتر سروده‌های حافظ را می‌كاویم به نغزی‌ها و نازكی‌های افزون‌تری در كلام او دست می‌یابیم.

هوشیار و دردمند
نظر دکتر «کاووس حسن‌لی» نیز تا حدودی به عقیده میرجلال‌الدین کزازی نزدیک است. او هم توانمندی هنری حافظ و پدید آوردن سخنی لایه ‌‌لایه همراه با پیوند معنوی با قرآن و به دست‌آوردن روحانیتی ستایش‌‌برانگیز که لقب «لسان‌الغیب» و «ترجمان‌الاسرار» را برای او به ارمغان آورده را از دلایل ماندگاری اشعار حافظ می‌داند.
این حافظ‌‌پژوه و استاد دانشگاه شیراز می‌گوید: هوشیاری و دردمندی اجتماعی حافظ ایجاب می‌کرد که هرگز از زخم‌ها و دردهای جامعه‌‌ خود غافل نباشد. همه این ویژگی‌ها دست به دست هم داده و موجب شده که با هنری‌ترین شیوه‌های بیانی، شدید‌ترین و پلیدترین رذایل اخلاقی جامعه‌ خودش مانند ریا، دروغ و تزویر را هدف بگیرد و آنها را افشا کند.

عادت‌های شعر حافظ
یکی از ادیبان برجسته کشور نیز معتقد است؛ یكی از علل ماندگاری شعر حافظ در انواع خلاف‌آمد عادت‌های شعر اوست؛ چرا که استقرار خلاف‌آمد عادت در شعر ابهام ایجاد می‌كند و مخاطب را به تامل وادار می‌کند.
«تقی پورنامداریان» همچنین در توضیح خلاف‌آمد عادت‌های شعر حافظ می‌گوید:‌ وقتی به شعر حافظ نگاه می‌كنیم، یكی از خلاف‌آمد عادت‌ها، قرارگیری شخصیت‌های مثبت دینی چون «واعظ» در مقابل «رند» و «شراب خوار» و مورد انتقاد قرار گرفتن آنها بوده و این اولین و ظاهرترین خلاف عادت شعر حافظ است.

حافظ خردمندی یگانه
یک شاعر شیرازی نیز حافظ را اعجوبه می‌داند و می‌گوید: کلمه خردمند یگانه را تنها به وی می‌توان اطلاق کرد و اگرچه بعد از او اشعار قابل تأملی سروده شده اما به قول جامی، لقب خاتم‌الشعرا برازنده این شاعر گرانقدر  است.
«صدرا ذوالریاستین» اضافه می‌کند: آن ویژگی‌ که حافظ را از بیشتر شعرا متمایز می‌کند، برقراری رابطه با همه گروه‌های جامعه از کم‌ سواد تا دانشگاهی است.
نویسنده «آوازهای غریب» به تاثیرپذیری حافظ از شاعران دیگر اشاره می‌کند و می‌افزاید: اگر شاعرانی مانند سعدی، فردوسی و نظامی نبودند، حافظ نیز اینقدر دارای منزلت نمی‌شد.

   ساختارشکن
استاد ادبیات فارسی و حافظ‌شناس در خصوص موضع گیری‌های حافظ می‌گوید: حافظ هنگام درگیر شدن با فرهنگ ایران، عرفان، اسلام و فرهنگ مردم یک موضع‌گیری اخلاقی دارد که مانند سایر موضع‌گیری‌های اخلاقی رایج در پند و اندرزها نبوده است. دکتر «عزیزالله شبانی» می‌افزاید: فرهنگ زمان او، فرهنگ زاهدان، صوفیان، واعظان و دیگر قشرهایی بوده که ظاهرا محمل تفکرات مذهبی هستند.  وی معتقد است؛ حافظ در اخلاق زاهدان، صوفیان، واعظان و دیگر قشرهای اجتماعی ساختارشکنی می  کند اما بر ساحت ساختارشکنی قرار نمی‎گیرد که تنها فقط ساختارشکنی کرده باشد.



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code