موضوعات
آذربایجان غربی

چیلله گئجه‌سی؛ قصه‌ هزار و یک‌شب

نویسنده: حسین واحدی
به آخرین روزهای پاییز که نزدیک می‌شویم، کم‌کم صدای پای زمستان به گوش می‌رسد و مردم خود را برای بجا آوردن آداب و رسوم خاص شب آخر پاییز که در میان مردم آذربایجان به «چیلله ‌گئجه‌سی» یا همان شب یلدا معروف است آماده می‌کنند. خیابان‌های شهر هیاهوی خاصی می‌یابند و همه‌ خانواده‌ها به فکر تهیه خوراک شب طولانی چیلله می‌افتند...
1394/09/30
به آخرین روزهای پاییز که نزدیک می‌شویم، کم‌کم صدای پای زمستان به گوش می‌رسد و مردم خود را برای بجا آوردن آداب و رسوم خاص شب آخر پاییز که در میان مردم آذربایجان به «چیلله ‌گئجه‌سی» یا همان شب یلدا معروف است آماده می‌کنند. خیابان‌های شهر هیاهوی خاصی می‌یابند و همه‌ خانواده‌ها به فکر تهیه خوراک شب طولانی چیلله می‌افتند.
‌به گزارش همشهری چیلله در زبان ترکی به معنای نهایت کشیدگی و درازی است. این شب به دلیل كشیدگی یعنی طولانی بودن آن بدین صورت نامگذاری شده است. در زبان فارسی نیز کلمه‌ چلّه به معنی چهل یا چهلم است. در زبان سریانی به این شب «یلدا» نیز گفته‌اند.
در قدیم نگاه به «چیلله» بسیار متفاوت با امروز بوده است. چرا که قبل از رسیدن فصل سخت زمستان و آغاز چیلله‌ها، مردم می‌گفتند: «زمستان نزدیک است و خدا می‌داند چقدر مال و منال از دست خواهیم داد. چند نوزاد در قنداق از سرمای سخت جان سالم به در خواهند برد، حیواناتمان سالم خواهند ماند یا نه و...». یعنی زمستان و چیلله عید و جشن محسوب نمی‌شد، بلکه همه به فکر بی‌ضرر گذراندن آن ایام سخت و طاقت‌فرسا بودند. در عین حال، با دعا و نذر و نیاز از پروردگار متعال تقاضا می‌کردند تا به زندگی‌شان برکت دهد و کمک کند تا به راحتی از پس این چیلله‌ها برآیند. حتی در برخی روستاها هنوز هم مردم قبل از چیلله، با حاضر کردن «بوغدا قووورغاسی» (گندم برشته)، آن را در چهار گوشه‌ی بیرون خانه (پشت بام) می‌ریزند و این عمل را رمز برکت و روزی خود می‌دانند و باور دارند که سال بعد سالی پر برکت خواهد شد.

چیلله در تقویم مردمی
40 روز «بؤیوک چیلله» (چله بزرگ)، که از اوّل دی شروع می‌شود و در 9 بهمن خاتمه می‌یابد.
20 روز «کیچیک چیلله» (چله کوچک)، که از 10 بهمن شروع می‌شود و آخر بهمن به اتمام می‌رسد.
10 روز «قاری‌ننه چیلله‌سی» (چله مادر بزرگ)، که از اوّل اسفند آغاز شده و تا دهم اسفند ادامه دارد.
بنا بر باور مردم، بؤیوک چیلله و کیچیک چیلله با هم خواهر هستند. مؤنث بودن این سه نیروی شرّ (بؤیوک باجی- خواهر بزرگ-، کیچیک باجی- خواهر کوچک- و قاری‌ننه- مادربزرگ-) ثابت می‌کند که این اعتقادات از باورهای دوران «مادرشاهی» به یادگار مانده است.

حکایت بؤیوک چیلله، کیچیک چیلله و قاری‌ننه
در افسانه‌های کهن آذربایجان آمده است، در روزهای پایانی چیلله بزرگ، خواهر کوچک‌تر که مغرور است، در زیر درخت بید مجنون، نزد خواهر بزرگ‌تر می‌آید و می‌گوید: «در این مدت چه کرده‌ای؟» چیلله‌ بزرگ می‌گوید: دستان همه را روی تنور انداختم، دستان دخترانی که با کوزه آب می‌آوردند را منجمد کردم و...». خواهر کوچک می‌گوید: «تو که کاری نکرده‌ای! ببین من چه می‌کنم! کاری می‌کنم که نوزادان در گهواره‌هایشان و دست تازه عروس‌ها در کنار چشمه آب یخ بزند و پیرزنان و پیرمردها را مریض می‌کنم». خواهر بزرگ‌تر به طعنه به او می‌گوید: «عؤمرون آزدی، دالین یازدی!». (عمرت کوتاه است و به دنبالت بهار می‌آید)
چیلله‌ کوچک در طول فرمانروایی خود، سرما را در تمام سرزمین‌ها حکمفرما می‌کند و در یکی از همین روزها، در یکی از کوه‌های قلمرو خود به دست برف اسیر می‌شود. خبر به «قاری‌ننه» می‌رسد و او برای آزادی فرزندش از زندان برف، به کوه می‌رود و با سیخی که روی آتش داغ کرده و به نبرد برف رفته و در نهایت، برف‌ها را آب می‌کند. چیلله‌ی کوچک بعد از آزادی متوجه می‌شود که در آن روز زمستان تمام شده و «بایرام آیی» یا همان اسفندماه آغاز شده است.
در طول عمر چیلله‌ها مراسم و اعیاد مختلفی همچون؛ «خیدیرنبی بایرامی»، «کوسا گلین» و «سایاچی»، «بایاتی فالی» و... نیز برگزار می‌گردد که در این مقوله توضیح آنها نمی‌گنجد.

چیلله‌لیک
در بین برخی خانوا‌ده‌های آذربایجان غربی رسم است که در چیلله گئجه‌سی، و گاهی یک روز قبل از آن، برای تازه‌عروس‌ها و نامزدها هدایایی از طرف خانوده‌ی عروس برده ‌می‌شود که به آن «چیلله‌لیک» می‌گویند. این هدایا علاوه بر خرید لوازم خانه، شامل؛ چیلله یئمک‌لری (خوردنی‌های مخصوص شب چله)، مثل پشمک، قووورغا، انار، قورو یئمیشلر (خشکبار)، چیلله قارپیزی (هندوانه شب چله) و... است. خانواده‌ها آوردن هدیه از طرف خانواده عروس  را نوعی سربلندی دخترشان در پیش خانواده داماد می‌دانند. همه این هدایا را روی خونچه (طبق بزرگ چوبی) گذاشته و به خانه‌عروس می‌برند.
گرچه آن شب نشینی‌ها و چله‌های آخر سال این روزها کمرنگ شده اما برخی از مراسم و سنت‌های شب یلدا در آذربایجان ‌غربی همچنان پا برجاست و در این شب تمام خانواده‌ها در کنار بزرگ‌ترها جمع می‌شوند و شب بلند سال را به خوشی و شادی می‌گذرانند.
تئلناز علی زاده
سلام
بسیار عالی. یاشاسین آذربایجان
1394/09/30 14:01:27

ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code