موضوعات
آذربایجان غربی

«دژ بسطام»؛ بزرگ‌ترین دژ اورارتویی ایران

نویسنده: مجتبی ارجمند ارومیه-خبرنگار
دژ بسطام سومین محوطه اورارتویی شناخته شده دنیاست که در مجاورت روستایی به همین نام در 7 کیلومتری چایپاره (قره ضیاء الدین) قرار گرفته است.
1396/05/22
به گزارش همشهری، این دژ که در منطقه‌ای به وسعت 32 هکتار واقع شده، بزرگ‌ترین قلعه تمدن اورارتویی در ایران و سومین محوطه اورارتویی شناخته شده دنیا‌ست و بر اساس کتیبه‌ای که از یکی از پادشاهان اورارتویی به جا مانده، قدمت آن به سال‌های 645 و 685 قبل از میلاد بر می‌گردد. این كتیبه بر سنگی به وزن 110 كیلوگرم و در 16 خط موازی نوشته شده است.
این قلعه باستانی، بالاتر از روستای بسطام، بر فراز کوهی بلند در کرانه غربی آجی‌چای واقع شده است؛ درست در نقطه‌ای که این رود وارد دشت وسیع و حاصلخیز قره‌ضیاء الدین می‌شود.
به احتمال قوی هدف از بنای این قلعه کنترل مسیرهای عبوری به طرف تبریز و اردبیل و جلوگیری از هجوم قوم آشور بوده است.
این قلعه از 3 قسمت؛ بالا قلعه، میان قلعه و پایین قلعه تشکیل شده است. پایین قلعه شامل استرخانه و محل قرارگیری سربازان و همچنین انبار و نانوایی بوده است. در قلعه افراد طبقه متوسط اورارتویی مانند افسران با خانواده‌هایشان زندگی می‌کردند و بالای قلعه محل استقرار شاه اورارتویی بوده است.
قلعه دارای دیوارهای مستحکم سنگی است که روی صخره‌ای بلند، رو به دشت و دره‌ای بزرگ جای دارد و از سنگ‌های بزرگ ساخته شده و دارای پیش آمدگی و فرورفتگی‌هایی به شیوه معماری دوره اورارتویی است.
گستره جغرافیایی حکومت این تمدن به اطراف دریاچه ارومیه، دریاچه وان و بلندی‌های ارمنستان محدود می‌شد . از حدود ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح تا 600 پیش از میلاد بر منطقه حکمرانی داشت و زبان آن‌ها نیزپیوندی بود.قلعه بسطام زمانی یکی از استحکامات مهم و نفوذ ناپذیر اورارتوها بود و توسط ویلسرام گلایس آلمانی در حدود ۵۰ سال قبل کشف و به جهانیان معر فی شد.
هیات باستانشناسی آلمانی طی کاوش‌های باستانی از ۱۹۶۹ - ۱۹۷۸ در ناحیه بسطام و اطراف آن، 4 دژ اورارتویی، یکی در بسطام و 3 تای دیگر در قلعه اوغلو، اوزوب تپه و آشاغی قورول در چند کیلومتری بسطام و یک کتیبه آسیب دیده اورارتویی به همراه مقادیر قابل توجهی ظروف سفالی و فلزی کشف کردند.
کاوش‌های باستانی نشان می‌دهد که این دژ در مدت 50 سال و در 3 مرحله ساخته شده و دارای معبد، بازار، جایگاه حکومتی، برج، بارو، دروازه و راه‌های پنهان خروج ویژه خود بوده ‌است.
این دژ پس از چیرگی قوم ماد بر این منطقه به‌صورت متروک رها شده و تنها در دوران قرون وسطی توسط گروهی کوچک به کار گرفته شده است.
لازم به توضیح است این بنای تاریخی مشرف به روستای بسطام است که علاوه بر این‌که یکی از روستاهای مصوب هدف گردشگری استان به شمار می‌آید، اخیرا از سوی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور به عنوان یکی از 76 روستای کشور انتخاب شده است و طرح ضربتی تولید و اشتغال در آن به اجرا در می‌آید.
در این طرح، توسعه و اشتغالزایی همزمان در حوزه‌های گردشگری، صنایع دستی و میراث فرهنگی مد نظر است و هدف از آن رونق کسب و کار بومی و کمک به تولید و اشتغالزایی برای جوامع محلی است.
همچنین اولین پایگاه ملی علمی - پژوهشی اورارتویی با هدف آماده سازی مقدمات این اثر تاریخی برای ثبت جهانی، جمع آوری و نیز انجام کاوش‌های باستان شناسی، تعامل علمی و تاریخی با کشورهای همسایه در زمینه تمدن اورارتویی در چایپاره راه اندازی شده است.
پرونده این اثر باستانی نیز برای ثبت در ردیف آثار جهانی، تهیه و به سازمان میراث فرهنگی کشور ارسال شده است.

مشکلات و کمبودها
از مشکلات موجود در این منطقه گردشگری می‌توان به کمبود زیرساخت‌های گردشگری و بوم گردی و مشترک بودن مسیر رودخانه و جاده و سیل خیزی منطقه اشاره کرد. همچنین نبود مسیر مناسب دسترسی و کمبود اماکن اقامتی و مراکز خدماتی و بهداشتی از دیگر عواملی است که باعث کاهش گردشگر در این منطقه باستانی شده است.
تعداد بازدید کنندگان داخلی و خارجی از این بنای تاریخی از ابتدای سال جاری تا به امروز بیش از 4 هزار گردشگر اعلام شده است که با توجه به ظرفیت بالای این سایت گردشگری، انتظار می‌رود با فراهم شدن زیرساخت‌های لازم شاهد افزایش این تعداد باشیم.

اقدامات مرمتی در قلعه
مدیرکل میراث فرهنگی،‌ صنایع دستی و گردشگری آذربایجان غربی با بیان این‌که قلعه تاریخی بسطام با نظارت این اداره کل در دست مرمت و ساماندهی است، گفت: عملیات ساماندهی و مرمت این اثر تاریخی با اعتباری بالغ بر 1200 میلیون ریال از ابتدای سال جاری توسط این اداره کل آغاز شده است.
«جلیل جباری» افزود: بر اساس این طرح بخش‌هایی از دیوار دفاعی ضلع شرق و جنوب شرقی قلعه با استفاده از قطعه سنگ‌هایی که از نظر جنس و نوع با نمونه‌های قبلی که در قلعه استفاده شده همگون است ، مورد مرمت قرار گرفت.
وی از فنس‌کشی برای ساماندهی محیط پیرامونی قلعه خبر داد و گفت: برای مرمت دیوارهای دفاعی این قلعه 2 میلیارد ریال هزینه شده است.

انجام مطالعات ژئومغناطیس
سرپرست هیات پژوهش ژئومغناطیس در قلعه تاریخی بسطام از انجام مطالعات ژئومغناطیس در قلعه تاریخی بسطام با هدف به ‌دست آوردن اطلاعات جامع‌تر از وجود ساختارها و بقایای معماری موجود در لایه‌های زیرین بخش منطقه مسکونی و شرق قلعه خبر داد و گفت: به همین منظور با هماهنگی‌های انجام شده با دانشگاه اینسبورگ اتریش و پژوهشکده باستان‌شناسی، انجام مطالعات ژئومغناطیس در دستور کار پایگاه بسطام قرار گرفت.
«غلام شیرزاده» اطلاعات به دست آمده را راهنمای خوبی برای کاوش باستان‌شناسی هدفمند قلعه بسطام در سال‌های آینده دانست و افزود: این پروژه از 21 تیر تا تاریخ 4 مرداد سال جاری به مدت 2 هفته با حضور 2 تن از کارشناسان دانشگاه اینسبورگ به انجام رسید.
وی با بیان این‌که مدیریت پایگاه بسطام اقدام به برنامه ریزی به منظور شناسایی بخش‌های واجد شرایط و اولویت دار برای انجام مطالعات ژئومغناطیس کرد، گفت: به همین منظور بخش محله مسکونی واقع در شمال قلعه و همچنین بخش‌هایی از شرق قلعه در امتداد ساختمان پایگاه برای انجام مطالعات ژئومغناطیس در نظر گرفته شد.
شیرزاده در خصوص روش این مطالعه گفت: روش مطالعه بدین صورت بود که در ابتدای کار، شبکه‌های 5 × 5 متر با استفاده از میخ‌های چوبی جدا و از داخل شبکه‌ها با دوربین نقشه برداری شد؛ بعد از برداشت کامل شبکه ها، اقدام به انجام اسکن محدوده با استفاده از دستگاه ژئومغناطیس شد.
این مسئول نتایج کار را نشان دهنده وجود حجم وسیعی از ساختارهای معماری در بخش‌های مطالعه شده دانست و بیان کرد: در محله مسکونی (شمال قلعه، اطراف دروازه شمالی) فضاهای معماری انبوه و متراکمی در کنار یکدیگر ایجاد شده اند که در این میان، وجود دو عارضه دست ساز دارای اهمیت است.
این باستان شناس با بیان این‌که با انجام مطالعات ژئومغناطیس چشم انداز روشن و هدفمندی برای انجام کاوش‌های باستان شناسی در قلعه بسطام در معرض دید باستان شناسان قرار می‌دهد، تصریح کرد: با انجام این مطالعات می‌توان به درک بهتر و روشن تری از چگونگی و شیوه انجام کاوش در قلعه بسطام دست یافت، ضمن این‌که هزینه و وقت کمتری نیز در زمان کاوش‌های باستان شناسی- به سبب وجود یک نقشه کامل از ساختارهای معماری و عوارض دیگر- صرف خواهد شد.



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code